੨੦

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਹ ਸਾਲ ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੱਟਿਆ। ਖੁਰਲੀ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਪਸ਼ੂ ਖਲੋਤੇ ਸਨ, ਪੱਠੇ ਨਾ ਸੁੱਕੇ ਸਨ ਕੋਲ, ਨਾ ਹਰੇ। ਮੁੱਲ ਲੈਣ ਜੋਗੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵਾਸਤੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਜੀ, ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬੁਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਤੇ ਕਾਹੀ ਤੇ ਗਿੱਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਹਰਿਆ। ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸਿਆਲ ਬੀਤਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਪੰਠਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਤਕਾਵੀ ਦੇਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਉਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੀਤਿਆ।

ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹਾਲਤ ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਪਿਉ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਲੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਿਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਦਰਦੀ ਵਜੋਂ ਆਖਿਆ ਕਰਦਾ, "ਬਾਪੂ ! ਤੂੰ ਐਨਾ ਕਸਾਲਾ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਹੁਣ ਉਮਰ ਏ ਕਰਨ ਦੀ ? ਮੈਂ ਆਪੇ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ਸਭ ਕੁਝ। ਨਾਲੇ ਏਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮੁਰੱਬੇ ਵਿਹਰੇ ਪਏ ਨੇ ਬੀਜਣ ਖੁਣੋ। ਹੋਗੀ ਤਾਂ ਝੁੰਗੇ 'ਚੋਂ ਪੰਜ ਘੁਮਾਂ ਈ ਏ ਨਾ।"

"ਪਿਆਰਿਆ। ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮਿਹਣਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਆਂਹਦੇ ਨੇ। ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਹਿ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ।" ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਏ। ਨਾਲੇ ਮੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਉਮਰ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਏਹਾ ਪੰਜਤਾਲੀ-ਛਿਆਲੀ। ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ ਅੱਸੀਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੱਲ ਵੋਹੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਏਂ, ਏਥੇ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ, ਅਪਣੀ ਤਾਂ ਸੱਭੇ ਦਸ ਘੁਮਾਂ ਸੀ। ਜੋ ਉਹਦੀ ਰਜ਼ਾ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਏਂ, ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਏ।"

ਉਹਨਾਂ ਰੱਜਵਾਂ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਭਾਗ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲਾਇਆ। ਪੰਜ ਘੁਮਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੌ ਸੱਠ ਮਣ ਪੱਕਾ ਝੋਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਵੱਢ ਵਿੱਚ ਇਕ ਘੁਮਾਂ ਚਟਾਹਲਾ ਤੇ ਚਾਰ ਘੁਮਾਂ ਕਣਕ ਬੀਜੀ ਉਹਨਾਂ। ਪੈਂਤੀ ਮਣ ਪੱਕੀ ਕਣਕ ਵੀ ਨਿਕਲ ਪਈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਰਾ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਸੰਭਲ ਗਏ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਆਏ ਤਾਂ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੀਂਹ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਗਈ। ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ