"ਬਾਬਾ ਜੀ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ ਬਾਰੇ ਅਰਜ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਤੁਸਾਂ ਪਰਸੋਂ ਹੀ ਖੇਚਲ ਕਰਨੀ।" ਕੁਛ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦੇ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

"ਵੇਖੋ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ।" ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਐਨਕ ਲਾਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਟਾਇਰ ਆਦਮੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇਣਗੇ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗਾਂਗਾ। ਆਖ਼ਰ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਕਮਾਉਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੋਚੋ। ਪਰਸੋਂ ਆਉਗੇ, ਨਾਲ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦਿਹਾੜੀ ਮਾਰੋਗੇ, ਨਾਲੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਖ਼ਰਚ ਕਰੋਗੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮਿੰਨਤ ਸਮਾਜਤ ਕਰੋ।"

ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਰ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ। ਵੱਢੀ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜ਼ੀਰਿਓਂ ਕਿਉਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਸਾਡੇ ਲੀਡਰ ਆਹੰਦੇ ਨੇ, ਇਹ ਰਾਮ ਰਾਜ ਏ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਢੀ ਦੋਵੇ, ਨਾ ਲਵੇ। ਵਾਹ ਉ ਸਾਡੇ ਰਾਮ ਰਾਜ।"

"ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ। ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨੋਕਰ ਹਾਂ, ਜਨਾਬ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਕੋਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿਹੋ।" ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆ ਗਿਆ।

"ਤਸੀਲਦਾਰ ਕੋਲ ਵੀ ਹੋ ਆਇਆਂ। ਜਲੰਧਰ ਵੀ ਹੋ ਆਇਆ। ਭਲੇ ਲੋਕ। ਏਥੇ ਵੀ ਏਹਾ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਕਿ ਕਸਾਈ ਦੀ ਛੁਰੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਤੇਜ਼ ਏ। ਅਸੀਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਬੱਕਰੇ ਜੁ ਹੋਏ। ਠੀਕ ਆਖਿਆ ਏ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ : ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ। ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਉਠ ਬੈਠਾ। "ਚੱਲ ਪੁੱਤ ਪਿਆਰਾ ਸਿਹਾ। ਕਸਾਈ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਆਹ ਲੋ, ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿਹੇ।" ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵਾਲਾ ਪਰਚਾ ਪਟਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਖਰ੍ਹਵੇ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪਟਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੱਥ ਪਲ ਦਾ ਪਲ ਰੁਕ ਗਏ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਉਠ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। "ਗੱਭਰੂਆ। ਜਾਹ, ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਬਹਿ ਕੇ ਰੀਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਪਟਵਾਰੀ ਸਾਹਿਬ