ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"

ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਿਆਇਆ।

"ਬਾਬਾ ਜੀ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਜੋਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਚਲੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਆਉਂਦਾਂ, ਸਿਰਫ ਦਸ ਮਿੰਟ ਬੈਠੇ।" ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਨਰਮ ਪੈ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।

"ਪਟਵਾਰੀ ਸਾਹਬ। ਮੈਂ ਵੀ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਏਨੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਬੈਠਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦਾਂ। ਕੇਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚੀਦਾ ਏ, ਚੰਗਾ ਸੀ ਏਸ ਜਿਊਣ ਨਾਲੋਂ ਓਥੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਠੀਕ ਏ, ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਏਥੇ ਮਾੜੇ ਤੇ ਭਲੇ-ਮਾਣਸ ਵਾਸਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੋਂ ਕੁਛ ਰੱਬ ਦਾ ਭਉ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਵਾਹਵਾ। ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ...।"

"ਅਹਿ ਲਓ। ਹੱਥਲਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵਿਚੋ ਈ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਬੰਦੇ ਆਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਾਣ ਨਾ ਛੱਡ ਦਿਉ।"

"ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਖੋ। ਰੱਬ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਲ 'ਤੇ ਈ ਪਛਤੌਂਦਾ ਪਿਆਂ।"

ਸੁਲ੍ਹਾ ਸਫ਼ਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਪਟਵਾਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਥੇਹ 'ਤੇ ਜਾ ਖਲੇ। ਥੇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਫੱਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਚੌਂਹ ਛਪਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਜਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਖਲੇ ਸਨ ਤੇ ਬਸ।

"ਲਉ ਬਾਬਾ ਜੀ! ਆਹ ਜੇ ਬਸਤੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ, ਬੇ-ਚਰਾਗ਼। ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕੀਤੀ ਏ।" ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

“ਹੱਛਾ ਜੀ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵੀ ਰੱਬ ਭਲਾ ਈ ਕਰੇ।"

"ਆਓ ਮੇਰੇ ਨਾਲ।" ਸ਼ਜਰੇ ਉਤੋਂ ਨੰਬਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਕਰਮ ਦੂਰ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਪਿਲਛੀ ਤੇ ਕਾਹੀ ਲਤਾੜਦੇ ਇਕ ਨਾਲੇ ਉਤੇ ਜਾ ਖਲੇ। ਨਾਲੇ ਦੀ ਚੁੜਾਈ ਅੱਠ-ਦਸ ਕਰਮਾਂ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਦੋਹੀਂ