ਪਾਸੀਂ ਪਿਲਛੀ ਤੇ ਕਾਹੀ ਦਾ ਝੱਲ ਸੀ।

"ਆਹ ਵਿਹੰਦੇ ਓ ਨਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਗਿੱਟੇ-ਗੋਡੇ ਪਾਣੀ ਏ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮੀਲ-ਮੀਲ ਮਾਰ ਕਰੇਗੀ। ਇਹ ਫਾਟ ਤੁਹਾਡੇ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਦੀ ਜਾਂਦੀ ਏ ਤੇ ਔਧਰ ਵੇਖੋ।" ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਸ਼ਜਰੇ ਉਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ- ਸਲੰਮਾ ਪਹੇ ਵਰਗਾ ਨੰਬਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ "ਆਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਂ ਅਲਾਟ ਜੇ। ਬਾਕੀ ਇਹਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਇਆ ਏ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਲਾਟ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਹੁਕਮ ਕਰੋ ਮੈਂ ਕੀ ਲਿਖ ਦਿਆਂ।"

"ਕੁਛ ਵੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਐਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੇਚਲ ਦਿੱਤੀ। ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦੇ ਆਂ।" ਪੈਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਤਰ ਤੱਕ ਚੱਲੋ। ਮੈਂ ਰੀਪੋਰਟ ਲਿਖ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਜ਼ੀਰ ਮਾਲ ਕੋਲ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿਹੋ।" ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਜ਼ੀਰੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂਗਾ ਬੱਸ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਨੇਂ ਮੀਲ ਸਫਰ ਉਹਨਾਂ ਲੱਤਾਂ ਧੂਹ-ਧੂਹ ਕੇ ਮੁਕਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਅਥਾਹ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟੁਰੇ ਆਏ। ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਬਾਪੂ। ਬਸ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਹਲ ਵਾਹ ਸਕਦਾ ਏ ਜਾਂ ਬੰਦੂਕ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਏ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਟੋਕਰਾ ਚੱਕੀ ਬੂਹੇ-ਬੂਹੇ ਹੋਕਾ ਦੇ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚ ਲੈਣੀ ਉਹਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਬਲਦ ਵੇਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੈ ਲਿਉ। ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ....।"

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਇਉਂ ਸਮਝੋ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਦੀ ਸੁਰਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਰਕੀ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ।