ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੰਝੀ ਫੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਚਾਨਵੇਂ ਫੀ ਸਦੀ ਤਕ ਕਾਟ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ ਵੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਾਟ ਲਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ 'ਰਹਿਮਤ' ਤੋਂ ਵਾਂਜਿਆਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਘੁਮਾ ਸੀ, ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਕੱਟ ਲਿਆ। ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਬਨਾਉਣ ਤਾਂ ਲੱਗੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੰਡਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ। ਸਿਆਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰੱਖਣੇ ਵੀ ਰੱਖ ਲਏ। ਆਖ਼ਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਯੋਗ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੇ।

ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਹੋ, ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਨੇਹੇ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। "ਵੇਖ ਭਈ। ਹੁਣ ਆਇਆ ਏ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਈ ਦਾ ਵੇਲਾ। ਅਖਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜਾਗਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ। ਅੱਗੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਮਝ ਸੋਚ ਲਵੋ। ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਢਿੱਡ ਪੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸਾਰੇ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਵਾਲੇ ਨੇ। ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਈ ਓ ।

ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੋਲੇ ਢਿੱਡਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੱਥ ਛਿਟਕ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੌਂ ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਣੇ। ਸੁਨੇਹਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਏਥੇ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਲੀਡਰ, ਵਜ਼ੀਰ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਕਿ ਵੱਢੀ ਲੈਣਾ ਵੀ ਪਾਪ ਏ ਤੇ ਵੱਢੀ ਦੇਣਾ ਵੀ। ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਢੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਗੁਨਾਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੱਢੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਜੁ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋ ਭਾਈ, ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਅੱਗੇ ਧਰਮ-ਕੰਡੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ।"

'ਧਰਮ-ਕੰਡੇ' ਵਾਲਿਆਂ ਉਹਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ 'ਗਿਦੜ ਪਰਵਾਨਾ' ਆ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਸਤੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਟੈਂਡਰਡ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ।

ਹੁਣ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 'ਪੁੰਨ' ਤੇ 'ਪਾਪ' ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭੱਜਾ

ਭੱਜਾ ਤਸੀਲੇ ਗਿਆ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੇ ਉਹਦੇ ਥਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੀ।

"ਕੀ ਆਖਨਾਂ ਏ ਬਾਬਾ ।" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੌੜਾਂਦਿਆਂ ਅਫ਼ਸਰੀ ਰੂਹਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ :

"ਜਨਾਬ। ਮੈਂ ਜ਼ੀਰੇ ਦਾ ਕੱਚਾ ਅਲਾਟੀ ਆਂ। ਜੋ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ।"

"ਜਾਹ ਜਾਹ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਕੱਚਾ ਅਲਾਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਭ ਪੱਕ ਗਏ ਨੇ। ਜਲੰਧਰ ਚਲਾ ਜਾਹ।.... ਸਿਰ ਖਾ ਮਾਰਿਆ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਜਾਹਿਲ ਰੀਵਿਊਜੀਆਂ ਨੇ।" ਮਗਰਲਾ ਵਾਕ ਤਸੀਲਦਾਰ 'ਸਾਹਬ ਬਹਾਦਰ' ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਬੈਠੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਲੀਡਰ ਵੱਲ ਸੰਬੋਧਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਕਾਂਗਰਸੀ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਲੀਡਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਅਗਸਤ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ। ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਾਂਧੀ ਖੱਦਰ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਸਨ।

"ਜਨਾਬ। ਮੇਰੀ ਅਰਜ਼ ਤਾਂ....।"

"ਉ ਜਾਹ ਬਾਬਾ। ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਜਲੰਧਰ ਹੋਣਾ ਏ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ।" ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ-ਸਾਲਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਪਰ ਸਰਕਾਰ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦਾ...।"

"ਆ ਜਾ, ਆ ਜਾ ਬਾਬਾ। ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਰੌਂ ਵੇਖੀਦਾ ਏ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਆ ਜਾਵੀਂ।" ਚਪੜਾਸੀ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਕਮਰਿਉਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

"ਜਨਾਬ ਧੰਨ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਜਿਹੜੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ।" ਕਾਂਗਰਸੀ ਮਾਰਕਾ 'ਲੋਕ ਸੇਵਕ' ਨੇ ਵਾਕ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।

"ਮਖ ਜੀ, ਕੁਝ ਨਾ ਪੁੱਛ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਏਹੋ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਜੇ ਫੇਰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਏ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਤੋਂ ਉਰ੍ਹਾਂ ਖਲੋਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਮੁਸਕੜੀਆਂ 'ਚ ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਜਨਾਬ। ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਨਰਮ ਦਿਲ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਲਤੀ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਚ ਪੁੱਚ ਕਰਕੇ ਰੀਫਿਊਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਏ।"