ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਭਾਸ਼ਣ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ, ਅਮਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਘਾਟੇ-ਵੰਦੀਆਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੀਡਰ-ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਰੋਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੁਛ ਮਾੜਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਫ਼ੌਜੀ ਕੁਛ ਕੁਛ ਬੇਹੋਸਲੇ ਜੇਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲ ਓਨਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨੇ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਸੀ।
२.
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਰੱਥ ਕੁਛ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਪੈ ਤੁਰਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣੇ ਪਏ। ਆਖ਼ਰ ਸੱਤ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਏਨਾ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਕਿਹੜਾ ਆਸਾਨ ਸੀ।
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਭਾਜੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਅਣਡਿੱਠੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਇਹ ਔਕੜ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਚੂਹਣੀਆਂ ਤਸੀਲ ਦੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ੀਰੇ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਨਾਲ ਸਨ। ਸੋ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਬੇਟ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਝੋਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਸੀਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵਾਹੀ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਲਵੇਰੀਆ ਮਹੀ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰੱਖਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਗੀ ਆਮਦਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਛੁੱਟੀ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੂਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜਸਬੀਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਨੂੰ ਇਉਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦਾ ਵਿਆਹ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ
