ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਸੀ।

ਪ੍ਰੀਤੋ ਵੀ ਮੀਤੂ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝੁਕਦੀ। ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਜ਼ਿੱਦਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ।

ਵੱਡੇ ਦੋਵੇਂ ਸਕੂਲੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ। ਪਿਛੋਂ ਮੀਤੂ ਦਾਦੀ ਦਾ ਗਲ ਦਾ ਹਾਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਦਾਦੀ ਪੋਤਰੇ ਦੀ ਬਣਦੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਨਾ ਦਾਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨਾਉਣੋਂ ਥਕਦੀ, ਨਾ ਪੋਤਰਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਾ ਅੱਕਦਾ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਜੀਤੂ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਮੀਤੂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਆਣਦਾ। ਉਹ ਜੀਤੂ ਦੇ ਕੰਧਾੜੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਤੁਰਦਾ।

ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੀਤੂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਮੱਛਰ ਪੈਂਦਾ। ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲਾਹ ਕੇ ਉਹ ਜੀਤੂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਕੰਧਾੜੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਭਜਾਈ ਫਿਰਦਾ। ਜੀਤੂ ਦੀ ਚਾਲ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਮੱਠੀ ਪੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਮੀਤੂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਡੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਚੀਕ ਉੱਠਦਾ, "ਚੱਲ ਘੋੜਿਆ! ਚੱਲ।"

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜੀਤੂ ਭੱਜਾ ਫਿਰਦਾ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਬੋਤਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਫੁਰਕੜਾ ਮਾਰਦਾ, ਤਾਂ ਘੋੜਾ, ਤੇ ਜੇ ਊਠ ਵਾਂਗ ਗੱਲ੍ਹ ਮਾਰਦਾ ਤਾਂ ਬੋਤਾ। ਅਸਵਾਰ ਉਹਦੀ ਵਾਜ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕਦੇ 'ਘੋੜਿਆ' ਤੇ ਕਦੇ 'ਬੋਤਿਆ' ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਗਾਰਦਾ।

"ਬਸ, ਸਭ ਆਦਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨੇ। ਓਹੋ ਲੱਛਣ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ। "ਵੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਿਓਂ! ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਮੇਰਾ ਜੀ ਵੱਢੀਦਾ ਜੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਉ ਤੇ ਚਾਚਾ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਓਵੇਂ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਦੀਂਹਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਨੇ ਮਾਂ ਮਰਜੈ, ਖਵਰੇ ਐਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿਥੇ ਹੋਊਗਾ-ਵੱਡੇ ਦਿਆਂ ਕੰਧਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਈ ਨਾ ਉਤਰਨਾ। ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਆਖਣਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਏ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਊਂਦੇ। ਨਿੱਜ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਸੜ ਜਾਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵਸਦੇ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ : ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਰਾ ਨਿਖੇੜ ਦਿੱਤੇ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੋਈ ਸੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ? ਯਾਦ ਔਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਤਕ ਮੂੰਹੋਂ ਬੁਰਕੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪਤ ਰਹੀ, ਨਾ ਪੱਲੇ ਪਾਈ ਪੈਸਾ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਐਧਰ ਜੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ, ਕਿ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਘਰ ਘਾਟ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ। ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣੀ ਤਾਂ ਨਾਰਕਲੀ ਜਾ