ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਗੇ।"

ਗਿਆਨੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ-ਪੰਜਤਾਲੀ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ-ਚੰਗੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੱਧਾ ਦਾਹੜਾ, ਭਰਵਾਂ ਚਿਹਰਾ, ਭਰਵਾਂ ਸਰੀਰ, ਦਰਮਿਆਨਾ ਕੱਦ, ਸਫੈਦ ਦਸਤਾਰ, ਹਲਕੀ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਐਚਕਨ, ਲਗਭਗ ਮਿਲਵੇਂ ਜੁਲਵੇਂ ਰੰਗ ਦਾ ਗਰਮ ਰੇਬ ਪਜਾਮਾ। ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮਾਇਕ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦਿਆਂ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ।

ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪਰਚਾਰਕਾਂ ਵਾਲੀ ਅਦਾ ਨਾਲ ਦੋ ਮਿੰਟ ਲਾ ਕੇ 'ਫ਼ਤਹਿ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਮੋੜਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ। ਸਾਰਾ ਪੰਡਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦੋ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਆ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ 'ਫ਼ਤਹਿ' ਦੀ ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਬਾਕੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਵਾਹਵਾ ਚਿਰ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਲਾਗੇ ਬੈਠੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਛ ਮਨਚਲੇ ਗੱਭਰੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੋਖੇ 'ਦੀਦਾਰਿਆਂ' ਉੱਤੇ ਮੋਹਤ ਹੋਏ ਮੁਸਕੜੀਆਂ 'ਚ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਅਮਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋਰਾਂ ਲੈਕਚਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿਆਣੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਮਿੰਟ ਕਿਹਾ। ਅੰਤ, ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚੀਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਆ ਗਏ।

"ਸਾਧ ਸੰਗਤ! ਤੁਸਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ : ਸ਼ਹੀਦ ਕੀ ਜੋ ਮੌਤ ਹੈ, ਵੁਹ ਕੌਮ ਕੀ ਹੱਯਾਤ ਹੈ। ਕੁਛ ਮਰ-ਜੀਉੜੇ ਕੌਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ, ਸੁੰਦਰ ਗੱਭਰੂ, ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਮਰਦ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਸੰਗੀਨ ਤਾਣ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਰੀਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਅੱਠ ਚੀਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨੇ ਡਾਂਗ ਵਾਂਗ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਵੈਰੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ