ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲੇ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ। ਪਤਾ ਜੇ, ਅੱਗੋਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ? ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, "ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਜਵਾਨ ਜਾਣਗੇ, ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਜਾਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ।" ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਦੇਹ। ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਚਸੂਲ ਦੀ ਸਰਦੀ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲੱਗਿਆਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁੱਕ ਭਰ ਕੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਾਉਂਦੇ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਤਰੇ ਬਰਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਦਾੜ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਰਦੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਲੜੀ ਗਈ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਖੜੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਫਿਰ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਚਸੂਲ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਮਝੋ, ਸਾਰਾ ਲੱਦਾਖ਼ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਓਥੇ ਸਾਡੇ ਜਵਾਨ ਲੜੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਸਮਝੋ, ਉਹਨਾਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤੇ।

1818 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤੋਪ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਬਰਸਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਰਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਐਨ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਪ ਦਾ ਪਹੀਆ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਤੋਪਚੀ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਤੇ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਗੋਲੇ ਹੋਰ ਏਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਜੋਗਾ ਪਾੜ ਪੈ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।' ਮੁਜ਼ਹਰ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਨੇ ਤੋਪ ਦੇ ਧੁਰੇ ਹੇਠ ਮੋਢਾ ਦੇ ਕੇ ਤੋਪ ਪੱਧਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤੋਪ ਚੱਲੀ ਤੇ ਗੋਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਲੱਗਾ। ਕੰਧ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਡਿੱਗੇ। ਪਰ ਉਸ ਮੋਢੇ ਡਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੰਗ ਅੰਗ ਜੁਦਾ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੋਢੇ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਮਗਰਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਣਾ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਜਵਾਨ ਨੇ ਧੁਰੇ ਹੇਠ ਮੋਢਾ ਆ ਡਾਹਿਆ। ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਕ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜਾ