ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਚੀਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਦੁਰਗਰ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਚੀਨ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

"ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ-ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਔਕੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਬੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਸੋ, ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਨੇ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿਮ ਖਾ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

"ਹੁਣ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਾ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰੇ। ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ, ਅੱਗੇ ਜਿਸ ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੋਂ ਅਸਾਂ ਮਾਰ ਖਾਧੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਅਗਾਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਂਞ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਲੀਡਰ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਧੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕੋਈ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਕੈਰੀ ਅੱਖ ਉਠਾ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰੇਗੀ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿਊਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਗਤ ਪਾਸੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਤਹਿ।"

ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਠਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕੁਛ ਮਿੰਟ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਠਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਫਿਰ ਸਕੱਤਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ।

੬.

ਮਾੜੇ ਜੇਹੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕ ਗਈ। ਪੰਝੀ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਦੇ ਗੱਭਰੂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ-'ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ।' ਉਹਨੇ