ਉਹਨੇ ਅੱਬਾ ਦੇ ਬਰਖ਼ਲਾਫ਼ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਜਸੂਸ ਏ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਭੇਤ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਏ। ਬੱਸ ਨਾ ਪੁੱਛ ਨਾ ਪੜਤਾਲ। ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜੇਹਲ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਕਦੇ ਲਾਹੌਰ, ਕਦੇ ਪਸ਼ੌਰ, ਕਦੇ ਕਿਤੇ, ਕਦੇ ਕਿਤੇ। ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਡ ਰੋਲ ਕੇ ਅੰਤ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਹਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਕਰਮਾ-ਸੜੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਿਉ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ।" ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਹਉਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।

"ਉਹ ਹੋ। ਜ਼ਾਲਮ ਦੁਨੀਆ। ਏਹੋ ਜੋਹੇ ਨੇਕ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਲੂਕ ?" ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦਾ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਦੋ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਛਾਈ ਰਹੀ। ਚਲਦੀ ਗੱਡੀ ਦੀ ਖਟਾ-ਖੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਧੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਨੇ ਹੀ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਤੋੜੀ। "ਤੇ ਤਾਈ ਫ਼ਾਤਮਾ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਏ?!"

"ਉਹ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਰਹੀ ਏ। ਕਦੇ ਨਿੱਕੇ ਦੇ ਬੂਹੇ, ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੀ ਫਿਰਦੀ ਏ। ਨੋਂਹਾਂ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸੁਖਾਂਦੀਆਂ। ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚਾਰ ਦਿਨ ਉਹਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਸਕਾਂ। ਉਹਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤਾਂ-ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਈ ਸੈਂ ਨਾ ਜਿੰਨੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੋਲਣੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ ਤੇ ਬੋਲ-ਵਗਾੜ ਈ ਉਹਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਏਂ। ਫੌਜਾ ਪਿੰਡ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਬਰਕੀ। ਓਹਦੇ ਅਗ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅੰਞਾਣੇ ਨੇ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਤਾਂ ਜਿਉਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੂ, ਲਾਹੌਰ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ?"

"ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੱਸ।”

"ਪਲੇਠੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਏ ਅਮੋੜ ਨਿਰਾ ਪਿਉ ਵਰਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਏ। ਬੱਸ, ਓਸੇ ਬਦਲੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜਿਉਂ ਰਹੀ ਆਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤਿੰਨ ਬਾਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਗਰੋਂ ਕੀਹਨੇ ਸਾਂਭਣੇ ਸਨ।"

"ਨੂਰਾਂ ਭੈਣ। ਏਨੀ ਨਿਰਾਸ ਨਾ ਹੋ। ਤੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਐਵੇਂ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਦਾ।"

"ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਏਂ ਮੈਂ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਓਸ ਰਾਤ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਬਾ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਭਾਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਲ