ਦੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਔਂਦੀ ਏ।" ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੀਆਂ ਲੱਜਿਆ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਦੋ ਮਿੰਟ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵਾਜ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। "ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਬਦਲੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੰਗਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਆਪ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਜਣੇ ਖਣੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰਦਾ। ਉਹ ਹੋ। ਲਾਹਨਤ ਹੈ ਐਹੋ ਜੇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਸਤੇ ਮੰਗਣਾ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਏ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਅਜੇਹਾ ਫਸ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜ਼ਲੀਲਪੁਣਾ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਸਰਗੋਧੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਪਿਛਲੇਰੇ ਸਾਲ ਹਿੰਦ ਚੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੇਲੇ ਪਾਕਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲਾਮਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਓਸ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨੇਕਨਾਮੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲੈ ਲਈ। ਇਹ ਈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਜੇ ਇਹਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ ਤਾਂ।"

“ਉਹ। ਬੇਸਮਝਾ। ਤੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚਲਿਆ ਗਿਓਂ। ਤੈਨੂੰ ਐਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਰਾ ਤੇ ਮਾਂ ਪਿਉ ਯਾਦ ਨਾ ਆਏ ?"

"ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀਹਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ? ਮਾਂ ਪਿਉ ਭਰਾ ਯਾਦ ਔਂਦੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਭੁਲਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਈ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਹੋਰ ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ 'ਚ ਕੌਣ ਸੀ।"

"ਤੈਨੂੰ ਕੀਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਓਸੇ ਫ਼ਕੀਰ ਨੇ ?"

"ਹਾਂ।"

"ਹੇ ਹੈ ਤੇਰਾ ਬੇੜਾ ਗਰਕ। ਅੱਲਾ ਕਰੇ, ਪਾਪੀਆ। ਤੈਨੂੰ ਦੋਜਕ ਢੋਈ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਨੂਰਾਂ ਉਸ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂੰ ਬਦ-ਦੁਆਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। "ਪ੍ਰੀਤ! ਉਹ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਰੇ ਜਿਊਂਦੇ ਨੇ। ਅੱਬਾ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੜੇ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰ ਟਪਾ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿਆਰਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਏਂ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੈਨੂੰ ਭਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿਆਰਾ ਆਪ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲਟਰੀ ਨਾਲ ਬਰਕੀ ਆਇਆ ਸੀ।"

"ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।"

"ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਇਹ ਸੜ ਗਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਤਰਸਦੀਆਂ ਤਰਸਦੀਆਂ ਥੱਕ ਲੱਥੀਆਂ ਨੇ । ਹੁਣ ਮਰਨ ਕਨਾਰੇ ਖਲੀ ਤੈਥੋਂ ਕੀ ਲੁਕਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ