ਯਾਦ ਹੈ। ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰੇ ਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੁਛ ਘੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਪੱਕਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸੀ, ਸਿੱਕੇ-ਬੰਦ ਕਾਂਗਰਸੀ, ਪਰ ਜਾਣੂ ਪਛਾਣੂ ਉਸਨੂੰ ਕਾਮਰੇਡ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
"ਲੀਡਰੀ ਤਾਂ ਜੀਹਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਲੀਡਰੀ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਆਖ ਵਜ਼ੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ।" ਕੋਲੋਂ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਸੇਠ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਘਰ ਫਿਰ ਕੇ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਦਾ, ਪਰ ਯਾਰਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ 'ਸੇਠ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਓਹਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦਾ-ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ-ਢੁੱਕਵਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
"ਭਾਊ। ਵਜ਼ੀਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕੁਛ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਤੇ ਸਾਡਾ ਕਾਮਰੇਡ ਵਚਾਰਾ ਹਾਹੋ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਭਾਊ ਨੇ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੀ ਰਮਜ਼ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਸਮਝ ਗਏ ਹਨ।
"ਉਂਝ ਬੰਦਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਏ ਕਾਮਰੇਡ।" ਲਛਮਨ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
"ਮਖ : ਬੜਾ ਸੂਝਵਾਨ ਏ। ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਕਰੇ ਫੱਟ ਜਵਾਬ ਹਾਜ਼ਰ ਏ।" ਅਮਲੀ ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ ਸੱਚੇ ਕਦਰਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।
"ਵੀਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਹਾੜੀ 'ਚ ਖਬਾਰ ਸੁਣੀਦਾ ਏ ਤੇ ਕੱਖ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਂਦਾ ਏ ਕਿ।" ਲਛਮਨ ਨੇ ਅਮਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਲਉ ਚਾਹ ਨੂੰ ਉਬਾਲਾ ਆ ਗਿਆ ਏ ਤਾਂ ਓਧਰੋਂ ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਬ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਪਏ ਨੇ।" ਭੱਠੀ ਤੋਂ ਪਤੀਲਾ ਲਾਹ ਕੇ ਲਛਮਨ ਚਾਹ ਪੁਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਭਈ ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਬ। ਬੜੀ ਉਮਰ ਏ ਤੁਹਾਡੀ। ਬੱਸ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਈ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"
"ਸਗੋਂ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੱਸ ਗਿਆ ਏ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ?" ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਭਾਊ! ਲਾੜੇ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸੋਹੰਦੀਆਂ। ਆ ਸੰਮਾਲ ਆਵਦੀ ਕੁਰਸੀ। ਰਾਹ ਵਿਹੰਦਿਆਂ ਵਿਹੰਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੱਕ ਗਈਆਂ ਨੇ।" 'ਭਾਊ' ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਕੀਆ-ਕਲਾਮ ਸੀ। ਏਸੇ ਵਾਸਤੇ ਉਹਦਾ ਪਛਾਣੂ ਨਾਮ 'ਭਾਊ' ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।
