ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।
"ਪਰ ਭਾਊ! ਇਹ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲੋਂ ?" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਭਾਊ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਕਿਹੜੀ ਗੱਲੋਂ ਦੱਸਾਂ ? ਅਖਾਣ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਨਾ ਅਖੇ : ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵੱਸਣਾ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਿਆਂ ਤੇਰੀ ਦਾਹੜੀ ਹਿਲਦੀ ਏ। ਬੱਸ ਏਹਾ ਹਾਲ ਏ ਪਾਕਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ।" ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੱਪ ਚਾਹ ਨਾਲ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਭਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਤਾਂ ਲਾਇਆ ਈ ਹੋਵੇਗਾ।" ਅਮਲੀ ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
"ਬਹਾਨੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਲੈ।" ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਕਦੇ ਬੰਬਈ, ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਸਿੰਧ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ 'ਰਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਉਹਨਾਂ ਕੱਛ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਜਰਾਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਨ ਕੱਛ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ 'ਰਨ ਆਫ਼ ਕੱਛ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪਾਕਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੋਈ ਵਾਰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਭੁੱਟੋ ਮੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕਿਸੇ 'ਅਮੀਰ' ਨੇ ਏਸ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।"
"ਉਹਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ?" ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਟੋਕ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਸੇਠ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਨਹੀਂ ਫ਼ਤਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਭੁੱਟੋ ਮੀਆਂ ਏਨੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰਨ ਕੱਛ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਮੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਫ਼ਤਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਭੁੱਟੋ ਸਾਹਿਬ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।"
"ਉਹ। ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਜੰਮਣਗੇ ਤਾਂ। ਸਾਡੇ ਛੇ ਛੇ ਫੁੱਟੇ ਜੁਆਨ ਫੜ ਕੇ-ਮੂੰਹ ਕੁਆ ਨਾ ਦੇਣਗੇ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਭਾਊ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੋਲੇ ਫਰਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।
"ਭਾਊ! ਜਵਾਨਾਂ ਸਾਡਿਆਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਛੱਡ ਬੇਟ ਦੀ
