ਗਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਠੀਕ ਸੀ, ਸੁਭਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ। ਨੀਤੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ।"

"ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਬ! ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਸਾਨੂੰ ਰਨ ਕੱਛ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਏ ਫਿਰ।" ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਨੇ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਫੇਰ ਪਹਿਲੇ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

"ਫ਼ੈਸਲਾ ਬੜਾ ਸਿੱਧਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਕਿ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਏ, ਕਿ ਉਹ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲੈਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1965 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਮੁਲਕ ਭਲਿਆ ਮਾਣਸਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹਿ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਝਗੜਾ ਨਿਬੇੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਗੇ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਕੋਈ ਸਾਲਸ ਮਿਥ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੀਤਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਹੈ ਫੈਸਲਾ। ਅੱਗੇ ਵੇਖੋ, ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"

"ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ?" ਅਮਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੱਕ ਨਵਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਲੜਾਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਟਲ ਗਈ ਹੈ।

"ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ, ਲੜਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਏ, ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭੁੱਟੋ ਬੜਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਬੰਦਾ ਏ। ਪਾਕਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜੁੰਡੀ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਚੋਖੀ ਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਦਰ ਅਯੂਬ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਪਾਕਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕੱਸਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਜਾਂ ਕਰੋ ਮਾਲਕਾਂ-ਨੂੰ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਦੁਆਵੇਗਾ ਕਿ ਪਾਕਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ।"

"ਪਾਕਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਿਹੜੇ ?" ਭਾਊ ਨੇ ਉਭੜਵਾਹੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਭਾਊ। ਪਾਕਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਮਰੀਕਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੇ ਚੀਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪੀਂਘੜਦਾ ਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਕੀ ਹੈਸੀਅਤ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਹੇੜ ਲਵੇ। ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ