ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ?" ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

"ਸੁਣ। ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਨਾ।" ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਉਚੇਚਾ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਇਹਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਕਸਤਾਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਦੋ-ਦੋ ਵਜ਼ੀਰ ਮੰਡਲੀਆਂ। ਖ਼ਰਚ ਦੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਤੇ ਅਮੀਰ ਲੱਖਾਂ ਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਪਤੀ ਬਣ ਗਏ ਨੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਡਰ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ। ਦੋਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਦੋਲਤ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਡੀਫੈਂਸ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਕਿ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਿਆਈ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਭਲਾ ਏਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਇਹਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਇਸਾਈ ਸਾਰੇ। ਸਗੋਂ ਇਉਂ ਕਹੋ, ਇਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਧੰਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤੋਖਲਾ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਕ ਕੌਮ, ਇਕ ਦੇਸ਼। ਸਾਰੇ ਰੱਜ ਖਾਣ, ਰੱਜ ਹੰਡਣ। ਨਾ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਨੰਗਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਕਰੋੜਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਜਨਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ, ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਰਾਜ ।"

"ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਬ! ਸੁਫ਼ਨੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ। ਮੁਸਲਮ ਤਗੀਏ ਕਦੋਂ ਮੰਨਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀਆਂ ਦਾ ਚਸਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਏ।" ਅਮਲੀ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਉਹ ਤਾਂ ਆਹੰਦੇ ਨੇ, ਅਸੀਂ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਆਂ। ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਨਹੀਂ।"

"ਅਮਲੀਆ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਕਦੋਂ ਮੰਨਦੇ ਆਂ। ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਭਰਾ ਮੰਨਦੇ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਹੈ, 'ਹਿੰਦੀ, ਹਿੰਦੂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਮੁਲਕ ਹੈ,