ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੋ, ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਅਕਲ ਦੇ ਧਨੀ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੀਂ ਹੈਗੇ। ਤਾਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਏ। ਤਾਹੀਂਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰੱਬ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।"
"ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਬ। ਜੋ ਕਰਨਾ ਜੇ, ਛੇਤੀ ਕਰ ਦਿਹੋ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅੱਕ ਗਏ ਜੇ। ਲੋੜ ਪੈਣ ਨਾਲੋਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਲੜਨ ਦਾ ਸਹਿਮ ਵਧੇਰੇ ਔਖਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਂ ਝੱਟ-ਪਟ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਹਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।" ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਇਆ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹਦੀ ਯੂਨਿਟ ਭਿੱਖੀ-ਵਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਟੀ ਹੋਈ ਸੀ।
"ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਹੈ।" ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। "ਹੱਛਾ ਅਮਲੀਆ। ਛੁੱਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਸੁੱਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਏਂ, ਨਾਲੇ ਅੱਜ ਚਾਹ ਪਾਰਟੀ ਕੀਹਦੇ ਵੱਲੋਂ ਏਂ। ਉਹਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਹੋਇਆ ਨਾ।"
"ਅੱਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਭਾਊ ਵੱਲੋਂ ਏ। ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ।" ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਧੰਨਵਾਦ ਵਾਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
'ਸੇਠਾ! ਤੇਰੇ ਵਾਂਗਰ ਤਿਲਕਦੇ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ। ਇਹ ਲਿੱਚ-ਗੜਿੱਚੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਈ ਔਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਕਦੇ ਅਮਲੀ ਵੱਲ ਗੱਲ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ। ਤੁਸੀਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਗੰਢ ਨਹੀਂ ਢਿੱਲੀ ਕਰਦੇ ਲੱਗਦੀ ਵਾਹ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਭਾਊ ਕੁੜਤੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਜਲਸ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਹੋ ਗਈ।
੮.
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਕਾਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਭੁੱਟੋ ਦਾ ਧੜਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਨ-ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਬਲਿਕ ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘਿਰਣਾ ਭਰੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੜਕਾ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਹਰ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ
