Maginot) ਲਾਈਨ ਵਾਂਗ ਹੈ । ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਕਿਆਮਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜੇ ਜਾਂ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਸਹਿਜ ਸਹਿਜ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ।

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸਾਹ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਮੋਹਰਲਿਆਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਉਨੀਂਦਰੇ ਤੇ ਥਕੇਵੇਂ ਹੱਥੋਂ ਸਾਹ ਦੁਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਤੇ ਨੌ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਏਸ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਸਿਰ ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਤੋੜ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਈਚੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੇਗੀ।

ਨੌ ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਪੈਰੋ ਪੈਰ ਬੀਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਪਰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ—ਸਤਰ ਹੋਵੇ ਚਾਨਣੀ, ਦਿਨ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਾਤ। ਰਾਤ ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕਣ ਵਾਸਤੇ ਓਟ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ 'ਸਿੱਥਲ' ਨੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ ਜਵਾਨੋ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜੀਵਨ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਸਾਜੇ ਗਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬਰਕੀ ਫਤਹਿ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੜੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਲਕ ਦੀ ਰਾਤ ਪੈਣ ਤੱਕ ਬਰਕੀ ਫਤਹਿ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਈਚੋਗਿਲ ਨਹਿਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਦਾ ਵੇਖੋ।"

"ਸਾਹਿਬ। ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।" ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਉੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ। "ਮੇਰੇ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨੋ!" ਫਿਰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਮਾਂ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਔਣਾ। ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਮੌਤ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰੋ! ਅੱਜ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਰ ਵਿਖਾਓ।"

"ਸੂਬੇਦਾਰ ਸਾਹਬ। ਨਿਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰੀ ਜਾਂਦੇ ਓ, ਪਿੱਛੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।" ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਲਮ ਰਾਮ ਨੇ ਖਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ