ਸਨ। ਨੀਂਦ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰ ਜੁਲਾਈ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯਾਦਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਸੁਰਤ ਕੁਛ ਹੋਰ ਹੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅੱਠ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖਲਾ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 'ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ! ਇਕ ਵੀਰ, ਇਕ ਵੀਰ, ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਸਤੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਪਿਆਰਾ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰੀਤੂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਈ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮਾਸ ਦਾ ਲੋਥੜਾ, ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਬੋਟ। “ਬੇਬੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਪਿਆਰੇ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਈ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਾਲਾ ਨੇ ਭਾਗ ਲਾਇਆ ਏ। ਨਿਰਾ ਪੂਰਾ ਓਸੇ ਵਰਗਾ ਏ।" ਦਾਈ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਲੰਮੇ ਪਏ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਏਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੂ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। "ਚੱਲ, ਬੋਤਿਆ! ਚੱਲ।” ਉਹ ਅੱਡੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਆਪਣੇ ਬੋਤੇ ਨੂੰ ਭਜਾਈ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ "ਵੇਖਾਂ ਵਹਿੜਕਾ ਸਾਰਾ। ਛੋਟਾ ਏ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੰਧਾੜੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਫਿਰਦਾ ਏ?" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਪਛਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਊਂਹ। ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਬੋਤਾ ਏ।"
"ਇਹ ਬੋਤਾ ਏ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਏਂ ? ਗਧਾ ?"
"ਮਾਂ।" ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੀਤੂ ਨੂੰ ਗਧਾ ਕਹੇ।
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਉੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ। ਘਰ ਦਾ ਹਾਸ਼ੀਆ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਦੇ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੀ ਰਹਿਣੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਨੂਰ ਦੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਚਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੁਆਹ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਚੌਂਕੇ ਦੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਜਾ ਖਲਾ। ਚੌਂਕਾ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਲਿਬਿਆ ਪੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। 'ਉਹ ਹੈ। ਕੀ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਘਰ ਦਾ।' ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਤੇ ਹੀ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਰਾ ਠੰਡਾ ਹਉਕਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। 'ਘਰ। ਕੀਹਦਾ ਘਰ?
