ਛੱਡੇਂਗਾ, ਆਖ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਂਗਾ।"

ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਬਲਦੇ ਹਉਕਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਨੀਂਦ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਜਾਂਦੀ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। "ਰੱਬ ਜਾਣੇ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਹਦੀ ਸੜਦੀ ਸੜਦੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਵੱਟੀ ਵਾਂਗ। ਕੀ ਪਤਾ, ਹੈ ਵੀ ਕਿ ਨਹੀਂ।... ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਪਰਚ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਵੇਖਾਂ ਮੈਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟ ਈ ਰਿਹਾ ਆਂ ਨਾ। ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੱਲ ਲਿਆ ਏ। ਫਿਰ ਜੀਤੂ ਤੇ ਮੀਤੂ। ਪ੍ਰੀਤੋ, ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰੀਤੋ। ਨੂਰਾਂ ਵੀ, ਉਹਦੇ ਬੱਚੇ, ਉਹਦਾ ਮਾਲਕ। ਕਾਮਰੇਡ ਆਹੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਖਵਰੇ ਨੂਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹਨੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਏ, ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਕੁਛ ਚੰਗੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਚੰਗਾ ਏ। ਗੁਰੂ ਕਰੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 'ਭਲਾ ਬਾਬੇ ਇਲਮਦੀਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਾਂ ਜਾ ਕੇ?" ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਉੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੋ। ਬਾਬਾ ਇਲਮਦੀਨ - ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ- ਵਿਚਾਰਾ ਗੁਜ਼ਰ ਗਿਆ ਏ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀ ਸੁਣਾਈ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ਖਵਰੇ ਇਹ ਵੀ ਝੂਠ ਈ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਭਲਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਕੌਣ ਹੋਣਾ ਏ। ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰ ਵੀ।"

ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਪੈਰ ਪੈਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਇਲਮਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕ ਗਏ। ਸੁੰਞਾ ਘਰ ਭਾਂ ਭਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲੇ ਬੂਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋਰੀਂ ਨੱਸੇ ਸਨ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਉਂ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨੂਰਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, "ਪਿਆਰਿਆ। ਹੁਣ ਏਥੇ ਕੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਏਂ ? ਮੈਂ ਆਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ ? ਯਾਦ ਈ ਨਾ ਉਹ ਰਾਤ। ਡਰਾਕਲ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਹੁਣ ਏਥੋਂ ਕੀ ਭਾਲਦਾ ਏਂ। ਹੱਛਾ, ਰਾਜੀ ਰਹੁ। ਸਾਡਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲੀ।"

ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਰਾ ਬਲਦਾ ਹਉਕਾ ਨਿਕਲਿਆ।