ਜਦੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਪੁੱਤਾਂ ਪੋਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਂਗੇ, ਉਦੋਂ ਏਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਫੜ ਲੈ, ਮਾਰ ਲੈ, ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਹੋ। ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਖੇੜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਕੰਡ ਥਾਪੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਬਾਬਾ। ...ਹੱਛਾ, ਵਾਹਵਾ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲਈ।

"ਸਰਦਾਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿਹਾਂ। ਲਛਮਣ ਪਹੁੰਚ ਪਿਆ ਈ।" ਲਛਮਣ ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਨੇ ਬੂਹਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਤੂੰ ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਲਓ, ਛਕੋ ਜਲੇਬੀਆਂ। ਅਖੇ: ਯਾਰ ਹੋਣਗੇ ਮਿਲਣਗੇ ਆਪੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਕਾਣੇ ਰੱਖੀਏ। ਬਰਕੀ ਫਤਹਿ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਰੱਖ ਵਖਾਈ ਏ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਜਾਨ ਵੀ ਮੰਗਣ ਤਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਏ।" ਲਛਮਣ ਨੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਧਰੀ। ਲਛਮਣ ਦੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਕੀ ਓਸੇ ਨੇ ਫਤਹਿ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

"ਲਛਮਣਾ! ਭਈ ਤੂੰ ਵੀ ਰੱਖ ਵਖਾਈ ਏ। ਏਥੇ ਵਰ੍ਹਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਛਮਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਪਲ ਦਾ ਪਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ਼ਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।

"ਫਿਰ ਆਪੇ ਤਾਂ ਸੁਣੋਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏਂ, ਮਰਦ ਨਾ ਹਾਰਨ ਕੋਲ। ਮਰੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਮਿਹਣਾ, ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਕਰਕੇ ਨੱਸਣਾ ਮਿਹਣਾ। ਲੈ ਛਕੋ। ਪਰ ਠੰਡੀਆਂ ਨੇ, ਗਰਮ ਨਹੀਂ, ਛਕੋ ਹੌਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ।" ਲਛਮਣ ਨੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਉਤੋਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲਾਹ ਕੇ ਟੋਕਰੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੈਂਦ ਵੱਲ ਬਹਿ ਗਿਆ।

"ਵਾਹ ਵਈ ਲਛਮਣਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਰਾ ਹਟਵਾਣੀਆਂ ਈ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਯਾਰ ਨਿਕਲਿਉਂ।" ਹੌਲਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਲਛਮਣ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਆਉਂਦਿਆਂ ਡਰ ਨਾ ਲੱਗਾ ?"

"ਹੌਲਦਾਰ! ਡਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ।" ਲਛਮਣ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਉਂ ਹੁਡਿਆਰਿਓਂ ਅਗਾਂ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਮਾਰ ਲੋਥਾਂ ਹੀ ਲੋਥਾਂ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਗੋਂ ਅਸਲੋਂ ਈ ਭੈਅ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਐਨੇ ਹੀਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪਏ ਨੇ, ਜੇ ਇਕ ਗੋਲੀ ਲਛਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਵੱਜੂ ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਦੇਸ਼ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਏ। ਸੱਚੀ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ