ਮਗਰ ਇਕ ਪੇਂਡੂ ਮਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਏ।"

"ਵਾਹ ਭਈ ਵਾਹ। ਲੋਕ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਮਗਰ ਨੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਲਈਦੇ।" ਹੌਲਦਾਰ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਲੈ ਫੜ ਪੀ ਚਾਹ।"

"ਮਖ ਹੌਲਦਾਰਾ! ਪੁੱਛ ਈ ਕੁਛ ਨਾ, ਹਰ ਇਕ ਪੱਗ-ਬੰਨ੍ਹ ਤਲੀ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਈ। ਏਨਾ ਜੋਸ਼ ਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਏਨਾ ਜੋਸ਼ ਕਿ ਬੱਸ ਗੱਲ ਈ ਨਾ ਕਰ।" ਲਛਮਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਖ ਕੇ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 'ਅਸੀਂ ਹੁਡਿਆਰਿਓਂ ਅਗਾਂ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਆਖਣ, ਤੁਸੀਂ ਅਗਾਂ ਮੋਰਚੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਓਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਡਰ ਏ। ਅਸਾਂ ਆਖਿਆ ਉਇ! ਸਾਡੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਨੇ ? ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪਏ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ? ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਰਹੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ। ਸ਼ੈਦ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਈ ਲੰਘਣ ਦੇਂਦੇ, ਪਰ ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਐਸੀ ਗਿਟਮਿਟ ਮਾਰੀ ਕਿ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇਂ' ਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਜਿਉਂ ਟਰੱਕ ਦਬਾਇਆ ਐਥੇ ਠਾਣੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਖਲ੍ਹਾਰਿਆ।"

"ਹੱਛਾ, ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਆਏ ਨੇ?" ਹੌਲਦਾਰ ਨੇ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚੋਂ ਜਲੇਬੀ ਫੜਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਹਾਂ ਕਾਮਰੇਡ, ਅਮਲੀ, ਭਾਊ, ਸੇਠ ਤੇ ਅੱਠ ਦੱਸ ਬੰਦੇ ਹੋਰ ਨੇ। ਐਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਠਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਓਥੇ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੇਰ ਲਹੂ ਵਧ ਗਿਆ ਏ।" ਲਛਮਣ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਫੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਚੱਲੋ, ਫਿਰ, ਛੇਤੀ ਚਾਹ ਪੀਓ। ਚੱਲ ਕੇ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਏ। ਅਸੀਂ ਜਿਉਂ ਖਾਲੜਾ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਬਾਕੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਮਰੇਡ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਬੜਾ ਸੋਝੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਏ। ਛੇਤੀ ਕਰੋ ਉਇ ਮੁੰਡਿਓ।" ਹੌਲਦਾਰ ਨੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

੧੪.

"ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੜਾਈ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੈ।" ਕਾਮਰੇਡ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਆਪਣੇ ਰੋ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉਹਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਨਾ ਹੀ