"ਮੈਂ ਆਹਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਏ ਕਿ। " ਅਮਲੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਲੈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਦੋ ਅਨੋਖੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾਂ। ਸਾਡੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਸਰਗੋਧੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਖ਼ਾਲੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਸਮਾਨੀ ਫਾਇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ।"

"ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ?" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਭਾਊ ਨੇ ਫਾਹ ਸਵਾਲ ਕੱਢ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਾ ਉੱਗਰੀ ਖਲਾ ਸੀ।

"ਇਕ ਜੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਡਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਸ਼ੀਨ ਸਮਝ ਲੈ। ਦੂਰ ਤੱਕ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਦੀ ਚੀਜ਼ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਦਸ ਕੁ ਮੀਲ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਡਾਰ ਸਿਸਟਮ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਅੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਉਡਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਡਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਦਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਚਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਉਡਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਕੁਆਰਡਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਸਰਗੋਧੇ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਕ ਹਵਾਬਾਜ਼ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਉਸ ਰਾਡਾਰ 'ਤੇ ਪੈ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਸੂਹ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ ਰਾਡਾਰ ਵਲ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਆਪ ਛਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸੋਚਿਆ ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਟਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਨਾ ਵੱਜਾ ਤਾਂ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਹਾਜ਼ ਰਾਡਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਜਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਡਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਡਾ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਸੜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਯੋਧਾ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਹੋ ਗਿਆ।"

"ਵਾਹ ਸ਼ੇਰਾ।.... ਧੰਨ ਜਨਮ ਏ।" ਇਕੋ ਵਾਰ ਕਈ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ।

"ਜਿਸ ਜਪਾਨੀ ਯੋਧੇ ਨੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਹਾਜ਼ 'ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਡੋਬਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 'ਬਹਾਦਰ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਮਾਰੂ ਬੰਬ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਚਿਮਨੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਆਪ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰਕ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਏਸ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ