ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੌਹਰੇ ਪਿੰਡ ਮਾਣੇ ਹੋਏ ਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆ ਗਏ।

“ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਹ ਬਟਾਲੀਅਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਕਰਨਲ ਖੰਨੇ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਸੈਕੰਡ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਗਭਰੂਆਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨੋ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਿਸਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਖੰਨੇ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਆ ਲੱਗੀ। ਖੰਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਗਰਨੇਡ ਸੁੱਟਣ ਵਾਸਤੇ ਅਜੇ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਠੀਕ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਦੂਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੀਹ ਗਜ਼ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਖੰਨੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਆ ਲੱਗੀਆਂ। ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵੀ ਖੰਨੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਹਾ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ 'ਬਹਾਦਰੋ। ਰਾਜਾ ਪਹਾੜੀ ਫਤਹਿ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਣਾ। ਜਿਸ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਤੀ ਡਾਹ ਕੇ ਲੜਨ ਤੇ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ, ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਕਦੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਏ। ਅੱਠ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ-ਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।"

"ਬਾਵਾ, ਯੋਧਿਓ।" ਇਕ ਵਾਰ ਕਈ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ।

"ਖੰਨਾ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਫਤਹਿ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਇਕ ਵਾਰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, 'ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਬੁਲਾਉਣੀ ਤੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਕਹਿਣਾ। ਇਉਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਰਨਲ ਖੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ।"

"ਸੁਆਦ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਮਰਨੋਂ ਕੀ ਡਰਨਾ।" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਹੁਣ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ ਕੁਛ।" ਨਾਇਬ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਹਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

"ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਥੋੜੇ ਵਿੱਚ ਈ ਦੱਸ ਦੇਂਦਾਂ।"

"ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਏ ? ਸਗੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਏਥੇ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ?" ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਡਰ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ