"ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ, ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਕ ਹੈ : ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਨਾਂ : ਜਿਸੇ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸੇ ਜੀਨਾ ਨਹੀਂ ਮਾਇਆ।" ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਮਰੇਡ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਬੈਠਾ, "ਚੱਲ ਭਈ ਨਛਮਣਾ।"

"ਚਲੋ ਜੀ।" ਲਛਮਣ ਵੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਬੈਠਾ। "ਹੱਛਾ ਬਈ ਸਰਦਾਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿਹਾਂ।" ਉਹਨੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਤਾਂ ਨਾ ਨਾ ਆਖੇਂਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਆਹੰਦੇ ਸੀ ਮਰਾਂਗੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ, ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਭੱਜ ਗਏ।"

੧੫.

"ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਹਾਂ! ਕੀ ਗੱਲ ਏ?" ਹੋਲਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੰਡ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਬਰਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਏਂ, ਸਗੋਂ ਨੂਰਾਂ ਯਾਦ ਔਂਦੀ ਏ?"

"ਬਾਬਾ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਲ ਦਾ ਪਲ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। "ਮੁੱਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਮੈਂ। ਨੂਰਾਂ ਵੀ ਯਾਦ ਔਂਦੀ ਏ, ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਤੜਫੋਂਦੀ ਏ ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੀ ਯਾਦ। ਉਹਦਾ ਭੋਲਾ ਭਾਲਾ ਮੂੰਹ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਹੁੰਦਾ ਈ ਨਹੀਂ। ਭਰਾ, ਭਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਬਾਬਾ। ਸੁੱਝਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂ। ਬਰਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਤੇ ਬੜਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਏ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾਂ ਬਰਕੀ ਦੇ ਜੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮੈਂ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ, ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ ਤੇ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਮੈਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਾਨਣੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਬੇਲੀ, ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ। ਕਿਉਂ ? ਬਾਬਾ ਇਲਮ ਦੀਨ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਏ।"

"ਹਾਂ। ਜਾਣਦਾਂ ਮੈਂ।" ਹੌਲਦਾਰ ਬੋਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ।

"ਉਹਦਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਇਲਮਦੀਨ ਦਾ ਈ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।"

"ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ।"