ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕੈਪਟਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ।"

"ਫੇਰ!"

"ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ 'ਵਾਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੱਛੋਂ 'ਭੜਾਣੇ" ਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਵੇਂ ਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਪਲੇ, ਕੱਠੇ ਖੇਡੇ, ਕੱਠੇ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਉਹ ਯਾਰੀ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਉਹਨਾਂ : ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀ। ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੇਜਰ ਤੇ ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜ ਦਾ ਕੈਪਟਨ। ਦੋਵੇਂ ਐਸ ਫਰੰਟ 'ਤੇ ਲੜ ਰਹੇ ਨੇ। ਉਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੈਪਟਨ ਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ‘ਅਮਰ ਸਿੰਹਾਂ। ਤੁਸਾਂ ਭੜਾਣਾ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ ਏ ਤਾਂ ਰੀ ਬੁਢੜੀ ਮਾਂ ਓਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਈ ਏ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਯਾਰੀ ਦਾ ਈ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਈ। ਅੱਗੋਂ

"ਫੇਰ ?" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਗੱਲ ਟੋਕ ਕੇ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ।

"ਅੱਗੋਂ ਸੰਧੂ ਸਾਹਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ਾ! ਆਪਾਂ ਮੁਲਕ ਵੰਡ ਲਿਆ ਏ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਲਹੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਆਪਾਂ ਅੰਤ ਇਕੋ ਈ ਅੰਸ਼ ਮਾਂ। ਭੜਾਣੇ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੌਧਰੀ ਇਕੋ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਧੂ। ਸੋ ਮੇਜਰ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਏ।" ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਈ ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ : ਉਸ ਮਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਮਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੈਂਪ ਵੱਚ ਏ। ਉਹਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਮੇਜਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਬੜਾ ਕਰੜਾ ਹੁਕਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਐਹੋ ਜੇਹੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਲੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਏ ?"

"ਮੈਂ ਏਹਾ ਪੁੱਛਦਾਂ ਨਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ? ਕਿਉਂ ਲੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਏ ?"

"ਬੱਸ, ਲੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਏ। ਵਧੇਰੇ ਮੈਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਲੜਾਈ ਸਾਡੇ ਕਰ ਮੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਏ।"

"ਠੀਕ ਏ। ਭੁੱਟੋ ਤੇ ਅਯੂਬ ਨੇ ਲੜਾਈ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਮਾਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਆਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ। ਪੰਜਾਬੀ-ਪੰਜਾਬੀ। ਭਰਾ-ਭਰਾ। ਇਕ ਨਹੂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਪਰ ਏਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਕੀ ਨਿਕਲੇਗਾ ? ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਏਂ ?"

"ਮੈਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਾਵਾਂ। ਤੂੰ ਤੂੰ ਤੂੰ ਸਗੋਂ ਨੜਾਈ ਤੋਂ ਡਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ?" ਬੋਲਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਡਰ ? ਲੜਾਈ ਦਾ ? ਮੌਤ ਦਾ ? ਸਵਾਲ ਈ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਪਿਆਰਾ