ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਇਕ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਆਂ, ਦੂਜਾ ਜੱਟ। ਜੱਟ ਵੱਟੇ-ਬੰਨੇ ਤੋਂ ਲੜ ਪੈਣ ਤਾਂ ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਵਿਹੰਦੇ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜ ਰਹੇ ਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਦਲੇ ।"

"ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕੀ ?"

"ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਔਂਦੀ ਏ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਸਨ। ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਤਾਂ ਦੋ ਪਿੱਛੇ ਹੈਗੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੀਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਤਾਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ? ਬੱਸ ਏਹਾ...।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਕ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। "ਕਿਤੇ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ......।"

"ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਠੀਕ ਏ। ਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਣ ਤਾਂ ਕੱਟਣ ਕਿਵੇਂ ?" ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਦਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਕੋ ਗੱਲ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਗੋਲੀ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਣੀ ਏ ਸਿਰਫ਼ ਓਹਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇਗੀ। ਦੂਸਰੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਵਰ੍ਹੇ। ਏਸ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜੀ ਲੜਦਾ ਏ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਭਿੜ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਇਹ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਏਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ੀਰ ਕਰ ਵਖਾਈ ਏ।"

"ਨਾ, ਸਮਾਂ ਬਣੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਵੀ ਨੀ ਹੱਟਦਾ। ਮੈਂ ਕੀ, ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗਾ। ਇਕ ਜਾਨ ਬਦਲੇ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਲਾਜ ਕੌਣ ਲੁਆਵੇ।"

"ਫਿਰ ਤੂੰ ਚੌਂਹਦਾ ਕੀ ਏਂ.... ਇੰ।" ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਲਮਕਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਮੈਂ ਚੌਂਹਦਾਂ ਕਿ ਜੋ ਹੋਣਾ ਏ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ, ਡਾਢੀ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਤੇ ਫਿਰ ਬੱਸ।"

"ਸੁਣ ਲੈ ਫਿਰ।" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਮੂੰਹ ਨੇੜੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਭਲਕੇ ਬੜੀ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਤੜਕੇ ਈ 'ਡੋਗਰਾਈ' ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿਆਂਗੇ।"

"ਕੀਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਏ ਤੈਨੂੰ ?"

"ਦੱਸਿਆ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਚ ਲਿਆ ਏ। ਕਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਧੌਲੇ ਆ ਗਏ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅਜੇ ਏਨਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ?" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਸੀ।

"ਖਾਲਸਾ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਏ। ਐਸੀ ਚੋਟ ਮਾਰਾਂਗੇ ਕਿ ਗੱਲ ਹਨ ਜਾਂ ਬੰਨੇ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ।