ਦੋ ਮਿੰਟ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ।

"ਲੈ ਅਹੁ ਲੁੱਚ-ਮੰਡਲੀ ਵੀ ਆ ਗਈ ਉ। ਹੈ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ-ਫਾਕਾ?" ਬੋਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆ ਰਹੇ ਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਤਾਰਾ ਚੰਦ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਪੰਜ ਛੇ ਗਭਰੂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਬਾਬਾ! ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਹ ਮੱਲ ਕੇ ਉਡੀਕੇ। ਅੱਜ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨਹੀਂ ਔਂਦੀ।" ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਲ ਅਪੜ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਆਵੇਗੀ ਕਿਉਂ ਨਾ! ਉਹ ਕੱਲ ਈ ਮਸਾਂ ਬਚੀ ਏ।"

"ਬੱਸ ਇਕ ਇੰਚ ਗੋਲੀ ਐਧਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਸੀ।"

"ਸੱਜਾ ਕੰਨ ਤਾਂ ਉੱਡ ਗਿਆ ਏ ਵਿਚਾਰੀ ਦਾ।"

"ਫਿਰ ਅੱਜ ਨਾ ਆਈ ਤਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਵੀ ਨਹੀਂ।"

"ਆਉ ਬਹਿ ਜੋ।" ਹੌਲਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ। "ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਉਹ ਆਵੇਗੀ।"

ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਬੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ। ਉਮਰੋਂ ਵਡੇਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਸ਼ਬਦ ਉਹਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨੂੰ 'ਬਾਬਾ' ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਯਾਰ, ਬੜੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ।

ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਵੇਲਾ ਬੀਤਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਾਘੇ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਟੱਪੀਆਂ ਸਨ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇਮ ਨਾਲ ਮਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। 'ਮਾਈ ਭਾਗੋ' ਵੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਮ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਉਹਦਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਹ ਤੜਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਘਿਓ ਦੇ ਪਰੌਂਠੇ ਪਕਾ ਕੇ ਤੇ ਮੱਖਣ ਦਾ ਡੱਬਾ ਭਰਕੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੱਕ ਅਪੜ ਪਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਪਰ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਕਹੋ ਹੱਠ ਅੱਗੇ ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ। ਪਹਿਲੇ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਦੋ ਮਹੀਂ ਦਾ ਮੱਖਣ ਲਿਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਗੁਆਂਢੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਪਰੌਂਠੇ ਤੇ ਮੱਖਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਚਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦੀ ਬਿਰਧ ਮਾਈ ਜਿੰਨਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਪਰਦਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋੜਾਂ,