ਰੋ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਵਾਹ, ਭਈ। ਅੱਜ ਮਾਂ ਨੇ ਚੂਰੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜੇ, ਚੂਰੀ।" ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਾਤ ਉਤੋਂ ਪੋਣਾ ਲਾਹੁੰਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
"ਫਿਰ ਮਾਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚੂਰੀ ਨਾ ਲਿਆਉਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਲਿਆਵੇ। ਵਾਹ। ਅੱਧ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਉ।" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
"ਅੱਜ ਜਿਦੋ ਜਿਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮੱਖਣ ਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆਂਦਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਖਿਆ, ਸੁੱਟ ਪਰਾਤ ਵਿੱਚ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਅਜੇ ਅੱਧੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੇ ਚੌਂਕੀਆਂ 'ਤੇ ਛੱਡ ਆਈ ਆਂ।"
"ਹੱਛਾ, ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਈ ਨੇ।" ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਨੇ ਚੂਰੀ ਦਾ ਰੁੱਗ ਭਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਖਾਹੋ, ਖਾਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਬੜਾ ਰਾਜੀ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸਾਂ, ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਏ। ਪਰ ....।"
"ਤੇ ਹੁਣ।" ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੂਰੀ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਈ ਜਾਪਦੇ ਓ।" ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਈ ਕਿ। ਮਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਭਲਾ ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਗਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਏ ?" ਹਰ ਸਿਪਾਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
"ਵੇ ਪੁੱਤ। ਆਂਦਰਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਔਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਦੂਜੀਆਂ ਦਾ ਵੱਸ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹੇ।"
"ਮਾਂ। ਜਾਣਦੀ ਏਂ, ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਰਖਿਆ ਏ। ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਵਾਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੱਸਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।"
"ਮਾਂ। ਗੁੱਸੇ ਨਾ ਹੋਵੀਂ। ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਨੇ- ਮਾਈ ਭਾਗੋ।" ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
"ਵੇ ਪੁੱਤ! ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੈਰਾਂ ਵਰਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਖੇ: ਕਿੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਮ, ਕਿੱਥੇ ਟੈਂ ਟੈਂ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਤਾਂ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਮਾਣੀ ਕਾਹਦੇ ਜੋਗੀ ਆਂ।"
"ਮਾਂ, ਇਉਂ ਨਾ ਆਖ। ਤੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡੇ ਜਵਾਨ ਮੌਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਬਣਾ
