ਦਿੱਤਾ ਏ। ਤੇਰੀ ਚੂਰੀ ਕੋਈ ਹਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਭਲਕੇ ਭਾਵੇਂ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਕਰਾ ਦੇਣ।" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹਰ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਛੱਡੋ ਵੇ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਫ਼ਾਂ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਏ। ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਖਾਹੋ। ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਨਾ ਏ।"
"ਮਾਂ! ਸੱਚ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਾ। ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ?"
"ਵੇ, ਕੰਨ ਦੀ ਕਿਹੜਾ ਛਾਵੇਂ ਬਹਿਣਾ ਏ। ਨਾਲੇ ਮਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਕਿਹੜੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਪੌਣੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੰਨ ਬਿਨਾਂ ਸੂਤ ਨਾ ਔਣਗੀਆਂ।"
ਪਰ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਆਂ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਗੋਲੀ...।
"ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਵੱਜ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ?" ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਛੱਡਿਆ ਵਾਕ ਮਾਈ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। "ਮਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ? ਜਿਹੜੀ ਗੋਲੀ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਇਕ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਵੱਜਦੀ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਈ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਚਮਕ ਸੀ।
"ਵਾਹ! ਮਾਂ, ਤੇਰਾ ਆਹ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ। ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨਗੇ ਨਹੀਂ। ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕੰਡ ਵਿਖੈਣ ਵਾਲੇ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਿਹੜਾ ਮੂੰਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੇ। ਵਾਹ! ਭਾਰਤ ਮਾਂ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ! ਕੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪ ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਏਂ।" ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਬਸ ਰਹਿਣ ਦਿਹੋ ਰੱਬ ਨੂੰ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਪੂਰਾ ਏ ?" ਮਾਈ ਨੇ ਗੱਲ ਪਾਸੇ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ।
ਚੂਰੀ ਖੁਆ ਕੇ ਮਾਈ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਈ। ਜਵਾਨ ਬੈਠੇ ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਹਦੀ ਜਾਂਦੀ ਦੀ ਕੰਡ ਵਿਹੰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਨਾ ਹੋ ਗਈ।
੧੬.
"ਵਾਹ! ਸੁਆਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ ਸ਼ੋਰਾਂ ਨੇ ।" ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ-ਪੜ੍ਹਦਾ ਕਾਮਰੇਡ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਇਕੋ ਵਾਰ ਜੋਸ਼ ਭਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠਿਆ।
"ਕੀ ?... ਕੀ ?" ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਈ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ।
"ਪੰਦਰਾਂ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਏ।" ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਈ ਕਿਹਾ, "ਲਿਖਦਾ
