ਬਰਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹੀਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।
"ਬਹਾਦਰੋ। ਇਹ ਇੱਟਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬੰਕਰ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਰੋਕੀ ਖਲੇ ਹਨ। ਕੁਛ ਹਿੰਮਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
"ਸਾਹਬ। ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਲੈਣ ਦਿਹੇ। ਬਰਕੀ ਵਾਂਗ ਸਭ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
ਚੰਨ ਕਿਤੇ ਪਹਿਰ ਦੇ ਤੜਕੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸੀ। ਸੋ, ਸੂਰਜ ਛਿਪਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਘੰਟੇ-ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਰਾਤ ਜਾਂਦਿਆਂ ਤੱਕ ਘੁੱਪ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਬਰਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਕਈ ਗਭਰੂਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰਾ ਬੰਕਰ ਉੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਜਾਂਦੀ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਡੋਗਰਾਈ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਡੋਗਰਾਈ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਟੈਂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸੀ। ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਯੋਧੇ ਹੱਥ ਹੱਥ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਹੂ ਭਰੀਆਂ ਸੰਗੀਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
"ਲੈ ਓ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਹਾਂ! ਆਪਾਂ ਵੀ ਚੱਲੇ ਈ।" ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਹੌਲਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ 'ਵਾਜ਼ ਆਈ। ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਮੂੰਹ ਭਾਰ ਜਾ ਪਿਆ।
"ਬਾਬਾ।” ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਅਹੁੜੇ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਹੇ।
"ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਏ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ।" ਬੋਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸਨ।
"ਜਵਾਨੋ! ਬਾਬੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਕੇ ਖਲੋਵਾਂਗੇ। ਤਕੜੇ ਹੋਵੇ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ" ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ।
ਇਕ ਇਕ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਸਬੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਚੜ੍ਹੇ ਆ ਰਹੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਲੈਣਾ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਦਾ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ। ਉਹਦਾ ਨਿੰਮ੍ਹਾ-ਨਿੰਮਾ ਉਦਾਸ ਚਾਨਣ
