ਪੰਜ ਸੱਤ ਨਵੀਆਂ ਸਤਾਂ ਤਾਂ....।"

"ਬਾਹਰ ਗੱਡ ਖਲੀ ਏ, ਜੀਹਦੇ ਉੱਤੇ ਐਨਾ ਸਮਾਨ ਲੱਦ ਲਵੇਂਗੀ ? ਮੈਨੂੰ ਦੀਹਦਾ ਏ, ਤੂੰ ਲਾਲਚ ਕਰਦੀ-ਕਰਦੀ ਏਥੇ ਈ ਮਰਨਾ ਏਂ।"

"ਯਾ ਅੱਲ੍ਹਾ! ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ।" ਕਹਿੰਦਿਆਂ-ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸਿਦਕੀ ਬੰਦੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ।

ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬੰਦੂਕ ਚੱਲਣ ਦੀ ਵਾਜ ਆਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ। ਹਠ ਉੱਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਇਰ ਹੋਏ :

"ਬਸ ਹੁਣ ਮੋਏ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਸਹਿਮ ਨਾਲ ਥੰਮ ਥਿੜਕ ਗਏ। ਉਹ ਅੱਧ ਬੇਹੋਸ਼ ਜੇਹੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਦੂਕ ਨਾਲ ਜਾ ਵੱਜੀ।

"ਭੈਣ ਦਲੀਪ ਕੁਰੇ!” ਇਲਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਡੌਲਿਆਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਡਿਗਣੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ, "ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਖਾਂ। ਦਿਲ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ।"

"ਮਾਂ! ਛੇਤੀ ਕਰੋ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਵੜੇ ਨੇ।" ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆਰਾ ਬਾਹਰੋਂ ਭੱਜਾ ਆਇਆ। ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਜੱਥੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਆਮੋ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਏ। ਬੱਸ ਝਟ ਕਰ ਲੌ।”

ਇਕ ਪੰਡ ਇਲਮਦੀਨ ਨੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਇਕ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੇ ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਨੇ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡੋਲਿਓਂ ਫੜ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨੇ ਪਸ਼ੂ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਚਾਰੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਦੁੱਧ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਦਾ ਅੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬੂਹਾ ਹਉਕੇ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਹਿ ਗ਼ਮ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਪੈਰ ਥਿੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਵਾਜ ਕੱਢੇ ਹਉਕੇ ਭਰਦੀ ਤੇ ਵਿਚੇ ਵਿੱਚ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਤੁਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਬਾਪੂ! ਤੇ ਪ੍ਰੀਤੂ ਕਿੱਥੇ ਜੇ ?" ਪੈਲੀ-ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਇਆ।

ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਮੌਤ ਦੇ ਭੈਅ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

"ਹੈ ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ! ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ਕਿਥੇ ਜੇ ? ਉਹ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਗਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੜ ਗਏ ਲੇਖ। ਮਾਂ ਤੱਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚੇਤਾ ਨਾ ਆਇਆ ? ਉਹਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜੇ ਬਚਣਾ।”