"ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਖ ਏ ?" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਹਾਂ, ਵਧੇਰੇ ਏ।" ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਪਿਉ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ "ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆ। ਗੌਣ ਵਾਲੇ ਆਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਡੰਗੋਰੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭਰਾ ਬਾਂਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਏਂ। ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ।"

ਤਿੰਨਾਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਇਆ। ਅੰਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਦਿਨ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀ ਨਹਿਰੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਖਾਲੜੇ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਇਲਮਦੀਨ ਏਥੇ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮਿਲੇਗਾ।

੧०.

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਨਹਿਰੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਓਧਰੋਂ ਏਧਰ ਤੇ ਏਧਰੋਂ ਓਧਰ ਜਾ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਗੰਢੜੀ, ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਟਰੰਕ, ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਲੱਦਿਆ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਗੱਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਕੁਛ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੱਖਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਜੇਬ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕ ਭੋਇੰ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਚਿਹਰੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਢਿੱਡੋਂ ਖ਼ਾਲੀ। ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ।

"ਲਓ ਭਰਾਓ। ਜ਼ਰਾ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿਹੋ। ਉੱਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।" ਵਰਤਾਵਿਆਂ ਨੇ ਅਚਾਰ ਦੀ ਫਾੜੀ ਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਫੁਲਕੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਧਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। "ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੌਣ ਵੰਡਾ ਸਕਦਾ ਏ, ਪਰ ਜਿੰਨੇ ਜੋਗੇ ਆਂ, ਹਾਜ਼ਰ ਆਂ।"

"ਠੀਕ ਆਖਿਆ ਜੇ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੰਡਾ ਸਕਦਾ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੰਡਾ ਸਕਦਾ।" ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਫਿਰ ਫਿਸ ਪਿਆ।

"ਪਿਆਰਿਆ! ਕਮਲਾ ਏਂ ? ਹੌਸਲਾ ਛੱਡਿਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਲੈ ਲਾ ਫੁਲਕਾ।"