ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ।

"ਭਾਣਾ ਰੱਬ ਦਾ ਬੀਬਿਆ। ਪਰ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਉਂਞ ਵੀਹ ਪੂਜਾ ਦਿੱਤੀ ਇਕੇਰਾਂ। ਦੇ ਲੀਗੀਏ ਉਹਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਝਟਕਾ ਸੁੱਟੇ। ਦੂਰੋਂ ਗੋਲੀ ਨਾ ਮਾਰਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਪਿੜ ਵਿਹਲਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। ਵੀਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇਣੀ ਕੋਈ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਮਰਦ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀ ਉਹਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਅੜਦਾ ਤਾਂ ਸੁਆਦ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੂਰੋਂ ਤਾਂ ਜਨਾਨੀ ਵੀ ਘੋੜਾ ਦੱਬ ਸਕਦੀ ਏ। ਚਲੋ, ਜੋ ਡਾਢੇ ਦਾ ਭਾਣਾ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਹ ਵੇਖਾਂ ਇਕ ਦੇ ਥਾਂ ਦੋ ਅਰਜਣ ਸੂੰਹ।" ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ। "ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਓਧਰ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਹੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ। ਜਾਨ ਬੇਸ਼ਕ ਚਲੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨਾ ਲੱਗੇ।"

"ਉਹ ਹੋ! ਬੜਾ ਅਨਰਥ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ। ਧੰਨ ਤੇਰਾ ਜੇਰਾ। ਅਰਜਣ ਸੁੰਹ ਵਰਗਾ ਬੰਦਾ ਕਿਤੇ ਲੱਭ ਪੈਣਾ ਏਂ ?"

"ਪੁੱਤ ਪਿਆਰਾ ਸਿਹਾਂ, ਹੁਣ ਜੇਰਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਰਾ ਏ। ਵੀ ਨਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਧਰਮ ਸੁੰਹ ਹੋਰੀਂ ਕਿਥੇ ਈ ?"

"ਚਲੋ, ਚਲਦੇ ਆਂ। ਅੱਗੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਨੇ।"

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭ ਗਿਆ। ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਉਹ ਮਾਂ ਪਿਉ ਕੋਲ ਦਸ ਮਿੰਟ ਆ ਬਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਫੇਰ ਪੁਲ ਵਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੋਂ ਪਤਾ ਨਾ ਦੇਂਦਾ।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸੋਹਾਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਰੋਟੀ ਖੁਆਈ। ਉਹ ਵੀ ਉਹਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਈ। ਕਦੇ ਬਹਿ ਕੇ ਤੇ ਕਦੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟੇਢੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਜੁੱਗਾਂ ਜੇਤੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਫੇਰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਓਕੇ ਭਰਦੇ ਰਹੇ।

ਤੀਸਰੇ ਪਹਿਰ ਬੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਇਲਮਦੀਨ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਲੰਘਿਆ। ਪਿਆਰਾ ਅੱਗੇ ਉਸ ਟਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਖਲਾ ਸੀ। ਇਲਮਦੀਨ 'ਤੇ ਨਿਗ੍ਹਾ ਪੈਂਦਿਆਂ ਉਹ ਪਾਗ਼ਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠਿਆ, "ਬਾਬਾ।" ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਚੰਬੜਿਆ।

"ਪਿਆਰੇ। ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰੀਤੂ ਲੱਭ ਪਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੀਂ ਤੇ ਧਰਮ ਸੁੰਹ ਹੋਰੀ ਕਿੱਥੇ ਈ ? ਚਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਦੇਈਏ।" ਇਲਮਦੀਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ