"ਇਲਮਦੀਨਾ। ਨਾ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਏ, ਨਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੀਲ ਕੇ ਆਇਐਂ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਹਸਾਨ, ਭਰਾਵਾ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਾਂਗੇ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ।
"ਲੈ ਖਾਂ। ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਵੀ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਏ ? ਧਰਮ ਸਿੰਹਾਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਲਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਭਿੰਨ ਭੇਰ ਸੀ।"
ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅੰਤ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਨਵਾਂ ਸੁਝਾਉ ਰਖਿਆ, "ਇਲਮਦੀਨ! ਤੂੰ ਚੱਲ ਫਿਰ ਹੁਣ। ਉਤੋਂ ਤਕਾਲਾਂ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਵਿਛੜਨ ਨੂੰ ਜੀਅ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।"
“ਹੱਛਾ, ਕਲਬੂਤ ਵਿਛੜ ਚੱਲੇ ਨੇ, ਰੂਹਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਛੜ ਚੱਲੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤੂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਈ ਜਾਉਗੇ ਨਾ ਹੁਣ ?"
"ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਏ ? ਸਾਡੇ ਸਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਹੱਦੋਂ ਪਾਰ ਈ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਹੱਛਾ, ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਤਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੁਸਾਂ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਣਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਦੇਣਾ। ਤੇ ਧਰਮ ਸਿਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਹੰਮਾ ਨਾ ਤੋੜੀ, ਅੰਤ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਯਾਰ ਆਂ।" ਇਲਮਦੀਨ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋ ਦਾ ਨੋਟ ਕੱਢ ਕੇ ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
"ਇਹ ਤਾਂ ਤੂੰ ਧੱਕਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਏਂ। ਭਲਾ ਇਹਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਏ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦਾ ਹੱਥ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ, ਕਿ ਇਹਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੱਛਾ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਦਿਹੋ।" ਇਲਮਦੀਨ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਬਾਪੂ। ਮੈਂ ਵੀ ਬਾਬੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਆ।" ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਹੰਝੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਉ ਵੱਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿਹ। ਮੈਂ ਨਹਿਰ ਤਕ ਇਲਮਦੀਨ ਨੂੰ ਤੋਰ ਆਵਾਂ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਉਠ ਕੇ ਇਲਮਦੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
