ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਰਹਿਣ ਦਾ, ਪਰ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਓਹਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਉਹਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਹਨੇ ਭੁੱਖੀ ਤਿਹਾਈ ਨੇ ਹਉਕੇ ਭਰਦਿਆਂ ਕੱਟੀ।

ਅਗਲੇਰਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਸੁੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਛ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ ਭਈ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਛੱਡਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸਰਨਾ। ਨਾਲੇ ਸਾਡੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਖਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਦਸਾਂ- ਦਸਾਂ ਪੰਦਰਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਾਂ ਇਕ-ਇਕ, ਦੋ ਦੋ ਜੀਅ ਹੀ ਬਚ ਕੇ ਆਏ ਨੇ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਨੌਹਾਂ, ਧੀਆਂ ਓਧਰੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਕਿੱਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ। ਇਲਮਦੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਐਹੋ ਜੇਹਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਈ ਮਾਵਾਂ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਣਗੀਆਂ। ਜਦ ਰਾਜ ਪਲਟਦੇ ਨੇ, ਏਹੋ ਜੇਹਾ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਲੈਣ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਚਾਰਾ ਏ।"

"ਹਾਇ, ਮੇਰੀ ਤੱਤੀ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਜੇ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਈ ਦਸ ਦਿਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਐਧਰ ਆ ਜਾਂਦੀ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਉ ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ। ਕਦੇ 'ਜੇ' ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਆਹੀ ਏ ? ਹੋਣੀ ਅੰਤ ਵਰਤ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਪੀਰਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਟਲੀ। ਚਲੋ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਝੁਲਕਾ ਦਿਓ ਤੇ ਅਗਾਂ ਤੁਰਨ ਦੀ ਕਰੋ। ਏਥੇ ਢੇਰੀ ਢਾਹ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬੈਠ ਰਹਾਂਗੇ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਬਰ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਦਿਨ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਚਲੋ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਛ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਸੋਹਾਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਛ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਖੁਆਇਆ ਪਿਆਇਆ। ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਤਨ-ਛੋੜਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਜਿੰਦਾਂ ਵੀ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੇਰ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ ਛਿਪਦੇ ਨੂੰ ਭਿੱਖੀ ਵਿੰਡ ਅੱਪੜੇ। ਓਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ