ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁਛ ਸਿਪਾਹੀ ਡੇਰੇ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਜੜ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭੁੱਖੇ ਬਾਘਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟ ਪੈਣ। ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੀ। ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਚੁਕਾਏ 'ਲੈ ਕੇ ਰਹੇਂਗੇ ਪਾਕਸਤਾਨ' ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿਉ ਦਾਦੇ ਦੀ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮੁਲਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਸਹਾਰਾ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੰਦੀਆਂ ਪੀਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ।

ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤਕ ਕੁਛ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਤੇ ਕੁਛ ਇਨਸਾਨੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਯਥਾ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਬਥੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਏਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਕ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਅੱਡੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਾਹਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। "ਵੇਖੋ ਭਈ! ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਾਹਲਾਂ ਮਿਹਣੇ ਦੇ ਕੇ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੇ। ਬੰਦਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਫਲ ਵੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਕਿਸੇ ਸਿਰ ਕਾਹਦਾ ਦੋਸ਼।"

"ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ, ਕਿ ਖਾਲੜੇ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਈ ਪਾਪੀ ਸਨ। ਤੁਸੀਂ ਏਧਰ ਵਾਲੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪੁੰਨ ਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਓ।" ਲਾਗਿਓਂ ਕੋਈ ਗਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਾ।

"ਇਹਦੀ ਬਾਬੇ ਦੀ ਕੋਈ ਨੀਂਹ ਧੀ ਉਧਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ। ਬਗਾਨੇ ਘਰ ਲੱਗੀ ਬਸੰਤਰ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਏ।"

"ਏਹੋ ਜੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਝਾੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਠੇਠਰ, ਟਿਚਕਰਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਫੱਟਾਂ 'ਤੇ ਲੂਣ ਧੂੜਦੇ ਨੇ!"

"ਦਸ ਕੋਹ ਐਧਰ ਲਕੀਰ ਵੱਜ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ।"

"ਚਲੋ ਜਾਣ ਦਿਹੇ ਭਰਾਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਦੋ ਆਂ ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਘੱਟ ਦੁੱਖ ਏ ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੇੜੀ ਡੁੱਬ ਗਈ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਾਹਦਾ