ਬਣਾਇਆ ਨੇ, ਕਬਰਸਤਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਨੇ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਤਿਹਾਏ, ਚੌਧਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ।"

ਜਿੰਨੇ ਮੂੰਹ, ਓਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਹਰ ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਹੀ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਕਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਛ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਏਨੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਫ਼ਾਇਰ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਈ। ਕਈ ਉੱਠ ਕੇ ਖਿਸਕ ਵੀ ਤੁਰੇ। ਕਾਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪੈ ਗਈ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਸਰਾ ਕਹਿੰਦਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਕੋਲੋਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਿਆਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਸਤੇ ਆ ਪਏ ਹਨ।

ਪੰਜ ਸੱਤ ਫਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੌਲਾ ਵੀ ਕੁਛ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਬੈਠਿਆਂ ਬੇ-ਘਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵੱਲੋ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਤਿੱਤਰ-ਖੰਭੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਘਿਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਤੋਂ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਜਾਂਦੀ ਤਕ ਸਾਰਾ ਅੰਬਰ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਥਾਂਉਂ ਥਾਂਈਂ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੁੱਗ ਵਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੀਂਹ ਇਕੇ ਵਾਰ ਪੰਡ ਦੀ ਪੰਡ ਲਹਿ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਉਬੜਵਾਹੇ ਉੱਠ ਨੱਸੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਛੱਪਰ ਥੱਲੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਜਾ ਤਕਾਇਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਹੋਣੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅੰਬਰ ਥੱਲੇ ਹੀ ਫਿਰ ਬਹਿ ਗਏ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖੇਸ, ਚੁਤਹੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਈਆਂ ਕੋਲ ਏਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਜਾਂ-ਕਰੋ- ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਗੱਡ, ਬਹਿਲ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਲਾਗੇ ਤੀਹ ਬੰਦੇ ਆਸਰਾ ਤਕਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਝਬਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਇਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਫ਼ਰਾਂਹ ਨੇ ਝੱਖੜ ਝਾਂਝੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੇਠੋਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੋਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਜਰਵਾਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਮਰਦੀ-ਮਰਦੀ ਬਚੀ। ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਛੇਤੀ