ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪਾਸੇ ਧੂਹ ਲਿਆ। ਦੱਸਾਂ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਵੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਮਰ ਜਾਣ ਦੇਵੇਂ ਆਂ। ਕੀ ਲੈਣਾ ਏਂ ਹੁਣ ਐਸ ਹਾਲ ਜਿਉਂ ਕੇ। ਜਿੱਧਰ ਪੁੱਤਰ ਗਿਆ, ਓਧਰੇ ਮਾਂ ਵੀ ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ।"

"ਉ ਕਮਲੀਏ! ਆਈ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਮਰਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਵਾ। ਵੇਖ ਮਰਦਾਨਿਆਂ। ਰੰਗ ਕਰਤਾਰ ਦੇ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰਾਸਤਾ ਪਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। "ਚਲੋ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕਲਵਾਂਜੇ ਐਸ ਵੱਟ 'ਤੇ ਹੋ ਬਹੋ। ਮਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਵੇ।"

ਤਿੰਨੇ ਜੀ ਵੀਹ ਕੁ ਕਦਮਾਂ ਦੂਰ ਉੱਚੀ ਵੱਟ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਆਸਰਾ ਤਕ ਕੇ ਕੁੱਛ ਹੋਰ ਵੀ ਆ ਬੈਠੇ। ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਮੰਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮੀਂਹ ਆਹੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਰਾ ਗੁੱਸਾ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਹੈ।

"ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਹਿਰ ਏ ਕਹਿਰ।"

"ਕਹਿਰ ਵੀ ਕਾਹਦਾ, ਪਰਲੋ ਆਖ। ਸਾਡੇ ਭੁੱ ਦੀ ਤਾਂ ਪਰਲੋ ਆ ਗਈ ਏ। ਹੇ ਰੱਬਾ ਸੱਚਿਆ। ਮਿਹਰ ਕਰ ਹੁਣ।"

"ਰੱਬ ? ਕੋਈ ਰੱਬ ਰੁੱਬ ਨਹੀਂ। ਰੱਬ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਵੀ ਤਰਸ ਨਾ ਔਂਦਾ ? ਸਭ ਢਕੌਂਸਲੇ ਨੇ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਹਵਾ ਉੱਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘਟਿਆ ਤਾਂ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਮੀਂਹ ਖਲੋਤਾ। ਬਾਰਸ਼ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਲ ਥਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ।

ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬੱਦਲ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ ਝਕਦਿਆਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂੰਹ ਕੱਢਿਆ। ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਕਿਰਣਾਂ ਦੁਣੀ ਸ਼ੋਖੀ ਨਾਲ ਚਮਕੀਆਂ। ਮੁਸੀਬਤ ਮਾਰਿਆਂ ਨੇ ਗਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਨਚੋੜ ਕੇ ਸੁੱਕਣ ਵਾਸਤੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਔਕੜ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਲੇ ਦੇ ਇਕ ਕੁੜਤੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਤਨ ਢੱਕਣ ਜੋਗਾ ਕੋਈ ਬਸਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

"ਮਾਂ। ਆਹ ਮੇਰੀ ਚਾਦਰ ਵਲ ਕੇ, ਉਦਾਲੇ ਦੇ ਲੀੜੇ ਲਾਹ ਦੇ। ਮੈਂ ਨਚੋੜ ਦਿਆਂ।" ਦਲੀਪ ਕੋਰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਦਿਲ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਸੀ।

"ਪਿਆਰਿਆ। ਪੁੱਤ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਖਲਾਸੀ ਕਰ