ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਦੁਵਿਚਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਹੋਏ ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਧੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਮਸਾਂ ਬਾਰਾਂ-ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੰਡ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੀ। ਪਿੰਡੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉਹ ਮੁਸਲਮਲੀਗੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਏਸ ਸੱਟ ਨਾਲ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੱਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਬਦ-ਨਸੀਬਾਂ ਵਾਂਗ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਵੀ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਏਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ। ਭਿੱਖੀ ਵਿੰਡ ਆ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਹੋਣੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਰ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਵੱਡੀ ਨੌਂਹ ਦੇ ਬਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀ ਦੋਵੇਂ ਜੀ ਵਿਚੇ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, “ਰੱਬ ਸੱਚਿਆ। ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ਸਿਰ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਏ। ਏਸ ਨਕਰਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਹ। ਨਾਲੇ ਓਸ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ, ਨਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਏਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਕੱਟ ਜਾਣਗੇ।"

ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਓਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਬਦਨਸੀਬ ਲੜਕੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਤਿਹਾਈ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਭੱਜੀ ਆਈ ਸੀ। ਇਕ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਗ਼ਮ ਤੇ ਇਕ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ। ਨਿਤਾਣੀ ਜਿੰਦੜੀ ਇਕੱਠੇ ਵਾਰ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕੀ। ਓਧਰੋਂ ਮੀਂਹ ਲੱਥਾ ਤੇ ਓਧਰੋਂ ਉਹਨੂੰ-ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ-ਜਣੇਪੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਸੇ 'ਤੇ ਖਲੀ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਦਾਦੀ ਦਾਦੇ ਵਾਸਤੇ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਸੁਖਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਕੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਲੜਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜ ਸੱਤ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਸੱਸ ਨੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨੀਂਹ ਤੋਂ ਇਹ ਭੇਦ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿਆਣੀ ਨੀਂਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਗਈ। ਜਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸਿਆਂ ਹੀ ਬੁੱਝ ਲਿਆ। ਦੋ ਵਾਰ 'ਹੂਆਂ ਹੂਆਂ' ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਫਿਰ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਉਡੀਕ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛ ਲਿਆ, "ਤੁਰ ਗਿਆ ਪਿਓ ਦੇ ਮਗਰੇ ? ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਵੀ ਚਲਦੇ ਆਂ।" ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ