ਉਹਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਬੇਧਿਆਨ ਹੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਕੁੜੀ ਉਹਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹੀਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 'ਓਹਾ ਈ ਏ ਮੇਰੀ ਨੂਰਾਂ । ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਜ ਗੂੰਜੀ। 'ਨੂਰਾਂ ਉਹ-ਹੋ। ਕੱਚੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਠੀਕ ਆਹੁੰਦੇ ਨੇ: ਆਸ਼ਕ ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦੀ ਜੱਟਾ ਮਿਰਜ਼ਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਜੋੜ। ਇਹ ਚੰਦਰੇ ਲੋਕ ਜਹਾਨ ਦੇ, ਨਿਭਣ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਤੋੜ। ਉਹ। ਨਾ ਹੀ ਨਿਭੀ ਸਾਡੀ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੇਲੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਣੇ ਨੇ। ਲੰਮਾ ਸਾਰਾ ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਇਕ ਕਿੱਕਰ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾ ਕੇ ਗਿੱਲੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ।

"ਚੰਦਾ ਸਿਹਾਂ।" ਅਮਲੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਧਰਮ ਸੁੰਹ ਤੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਆਏ ਨੇ। ਭਲਾ ਸੱਜਣ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ? ਉਂਞ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬੁਰੀ ਹੋਈ ਏ। ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਓਧਰ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਓਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਅਮਲੀ ਨੇ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

"ਭਾਈਆ ਜੀ। ਕੀ ਆਖੀਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਹੰਦੇ ਨੇ, ਰੱਬ ਉੱਤਰ ਕੇ ਲੜਿਆ। ਪੁੱਤਰ, ਨੌਂਹ, ਪੋਤਰਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੀਅ, ਤੁਰ ਗਏ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਬਹਿੰਦਿਆਂ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਉਹਦਾ ਭਾਣਾ, ਭਾਈਆ ਜੀ! ਏਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਜਾਂਦੀ ਏ ਕੋਈ ? ਆਪਣੇ ਵੱਲੇ ਈ ਵੇਖ ਲੋ ਖਾਂ। ਆਪਣੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਓੜਕ ਹੋਈ।" ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਸਾਨੂੰ ਮਾੜਿਆਂ-ਮਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਈ ਮੌਤ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਕੀ ਕਰੇਗੀ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਸਬੀਰ ਦੀ ਮਾਂ। ਪੁੱਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਉਣਾ ਔਖਾ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਕੁੜਮਣੀ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਦੋਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਪਾਟ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸੱਸ ਸੁਹਰੇ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਜਸਬੀਰ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਧੁੰਨੀ ਤਕ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸੁੰਗੜ ਗਈ। ਹੋਰ ਵਿਚਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਦੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜਸਬੀਰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਅਗਲੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਰੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰੀ ਸੋਚਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।