"ਚੰਦਾ ਸਿਹਾਂ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਏਥੋਂ ਪਤਾ ਸੁਰ ਕਰਦਾਂ ਕੁਛ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਏਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਿਲੇ ਲੈਣਾ ਈ ਧਰਮ ਏਂ। ਉਹ ਹੋ! ਭੌਰ ਉਡ ਗਿਆ ਤੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ।" ਅਮਲੀ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਧੁਣਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਹਾਂ, ਕਰੋ ਪਤਾ ਕਿਤੋਂ ਕੁਝ ਬਾਲਣ ਲੱਕੜ ਲੱਭ ਜਾਏ ਤਾਂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਲੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਬੁੱਢੇ ਕਾਮੇ ਦਾ ਇਹਨਾਂ ਸੱਟਾਂ ਨਾਲ ਲੱਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਮਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਤੇ ਰਾਮ ਕੌਰ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਪੱਲੇ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਵਿਹਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੇਹੋ ਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਗਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗਣਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅੱਜ ਬਦਨਸੀਬ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਸੱਖਰ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਗੱਲ ਲੱਗੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਸੁਣਾਈ। ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਗੱਲ ਕੱਥ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ "ਮਾਸੀ ਜੀ। ਮੋਇਆ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੱਜ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਉਣ ਦਾ। ਏਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਏਸ ਹਾਲ ਮਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਏ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਆਂ ਤਾਂ ਆਹਨੀ ਆਂ; ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ। ਆਦਮੀ ਪਿੱਛੋਂ-ਦੁਹਾਈ ਰੱਬ ਦੀ-ਜਨਾਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੇ।"

"ਸੱਚ ਆਹਨੀ ਏਂ, ਧੀਏ। ਜਨਾਨੀ ਮਰ ਜਾਏ, ਪਰ ਉਹਦਾ ਸੁਹਾਗ ਨਾ ਖੋਹੇ ਰੱਬ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਕੁੜਮੇਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਫੇਰ ਪੰਜ-ਮਿੰਟ ਏਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

"ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮਾਸੀ ਜੀ। ਸਾਨੂੰ ਅਗਾਂ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਛਿੱਛ ਪੱਤ ਘਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਸੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲੁਟਾ ਆਏ ਓ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਘਰੋਂ ਈ ਕੁਛ ਸੂਈ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਸਾਂ। ਇਕ ਓਥੇ ਈ ਪਿੰਡ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਦੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਦੋ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ।"

"ਧੀਏ। ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੁੱਗੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋਈ।"

"ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਅਰਜ਼ ਏ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ। ਜ਼ੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਹੈ ਵੀ।"

"ਇਉਂ ਨਾ ਆਖ, ਬੀਬੀ ਰਾਣੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀਹਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਉਜੜ ਗਏ ਆਂ ਕਿਤੇ ਦਿਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਗਏ।"