"ਵੇਖ ਲਵੋ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਵਾਰੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਕਾਸੇ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਆਹ ਛੋਹਾ ਭਰ ਜੁਆਕ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਕ ਮੈਂ ਨਥਾਵੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਆਂ।

ਤੇ...।"

"ਇਉਂ ਨਾ ਆਖ ਧੀਏ! ਮੇਰਾ ਕਾਲਜਾ ਪਾਟਦਾ ਏ। ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ?"

"ਦੁੱਖ ਵੀ ਮਾਸੀ ਜੀ। ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਈ ਫੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਨਾ! ਸੋ ਸਾਡੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਭੇਗੀ, ਜੂਨ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗੇ ਈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਮਾਨਤ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓ। ਵਿਚਾਰੀ ਜਸਬੀਰ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਫਿਰੇ ?"

"ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਨਾਬਰੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਐਹੋ ਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹਦੇ ਸਗਨ ਮਨਾਵਾਂਗੀ ਤੇ ਕਾਹਦੇ ਨਾਲ ਚੱ ਪੂਰੇ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੇਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਣ ਵਾਲੀ ਧੀ। ਰੱਬ ਉਜਾੜੇ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਪੱਟ ਵਿੱਚ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ ਲਜਾਂਦੀ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਅਗਾਂ ਨੂੰ ਖਿਸਕ ਕੇ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਬਾਹੀਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸਾਹ ਸੱਤ ਹੀਣ ਹੋਈ ਜਸਬੀਰ ਸੱਸ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਉੱਲਰ ਗਈ। ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

"ਵੇਖੋ ਨਾ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਮੂੰਹ ਰਖਣੀ ਨਾ ਸਮਝਿਉ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲ ਪਏ। ਅਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਏਹਾ ਸੋਚ ਰਹੇ ਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਸੰਭਾਲ ਲਓ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਜੇ। ਬੱਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾ ਕੇ ਲੈ ਆਂਦੀ ਏ ਤੇ ਅਗ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਲਓ।"

"ਜਿਵੇਂ ਆਖੋ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਈ ਏ ਨਾ।" ਗੱਲ ਜ਼ਰਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਜੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ।

"ਚੰਦਾ ਸਿਹਾਂ! ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਦੀਹਦਾ।" ਅਮਲੀ ਨੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੋਂ ਕਹੀ ਲਾਹ ਕੇ ਭੋਇ 'ਤੇ ਰਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਥੱਕਿਆਂ, ਪਰ ਲੱਕੜ ਬਾਲਣ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਜੇ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਹੀ ਲੈ ਆਇਆਂ। ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਓਸ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਜਿੰਨੇ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਏਨਾ ਵੀ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੜਕੋਂ ਪਾਸੇ ਟੋਆ ਕੱਢ ਕੇ ਮਿੱਟੀ-ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਈਏ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੇ ਸੁਝਦਾ।"

"ਉਹਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਰਾ ਏ। ਕਰੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਵਿਚਾਰੀ ਕਾਂਵਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਜੋਗੀ ਤਾਂ ਨਾ ਰੁਲਦੀ ਰਹੇ।" ਲੰਮਾ ਸਾਰਾ ਹਉਕਾ ਭਰ