ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੋੜਨਾ ਮੈਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਜੇ। ਇਹਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ 'ਚ ਜਸਬੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜੀਅ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕੁਛ ਹੁੰਦਾ ਏ।" ਕਹਿੰਦਿਆਂ-ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

"ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਇਕ ਮਿੰਟ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ। "ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ।" ਵਾਕ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ।

"ਕੋਈ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਜਲ ਸੰਜੋਗ ਹੁੰਦਾ ਏ।" ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਠਰਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਕੁੜੀ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਘਰ ਦੀ ਜਾਈ ਏ। ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਤੋੜਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਉਹਦੇ ਕਾਕੇ ਨੂੰ ਦਸ ਰੁਪੈ ਦੇ ਦੇਈਂ। ਏਸ ਗੱਲੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕਿਤੇ ਹੱਥ ਪੱਲੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਏਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੂਟ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਜਾਈਂ!"

ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਜਸਬੀਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ। ਤੇਲ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਨਹਾ ਧੋ ਕੇ, ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨਿੱਖਰ ਆਇਆ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇਂਹ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਜਾ ਲੱਗੀ। ਉਹਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਨੇ ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਸਿਰ ਵਾਹ ਕੇ ਤੇ ਸੁਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਥੇਰੀ ਨਾਂਹ ਨੁੱਕਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਭਰਾ ਭਰਜਾਈ ਤੇ ਅਣਖਿਡਾਏ ਭਤੀਜੇ ਦਾ ਸੱਲ ਅਜੇ ਸੱਜਰਾ ਸੀ। ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਬੜੇ ਹਿੱਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ "ਜਸਬੀਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਸਮਝਦੀ ਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੋਗ ਕੀਤਿਆਂ ਤੇ ਰੋਇਆ ਧੋਇਆਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਔਣਾ। ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੇਰੀ ਰੀਝ ਏ, ਪਹਿਲੀ ਤੱਕਣੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੋਂ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਲੀੜਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।"

ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਉਜੜ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਭੀੜ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੱਕ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ-ਇਸ ਨਵੀਂ ਸ਼ਰੇਣੀ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ 'ਰਫ਼ਿਊਜੀ' ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ 'ਸ਼ਰਣਾਰਥੀ' ਪਰਚਾਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀਦਾਨਾਂ ਦੇ 'ਪਨਾਹਗੀਰ' ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਧਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰੋ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੀ ਰਫ਼ਿਊਜੀ। ਸਕੂਲਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਈਆਂ ਮਸੀਤਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ