ਤੇ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਬਰਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਫ਼ਿਊਜੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਲਾਮੀ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। 'ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਨੇ ਹਨ।' 'ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦਕਾ ਦੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।" 'ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵੀ।' 'ਵਿਚਾਰੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਬੇ ਘਰੇ।' 'ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਭਾਈ, ਪਾਪ ਉਘੜੇ ਨੇ, ਪਾਪ।' 'ਆ ਗਏ ਨੇ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵਟਾਏ ਹੋਏ।'

ਠੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੱਥੋਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹਨੂੰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦੀ ਧੋਖਾ, ਮਿੱਠਾ ਫ਼ਰੇਬ। ਇਹ 'ਪਰਜਾਪਤਿ' ਹੈ। ਇਹ 'ਪੈਂਚ' ਹੈ। ਇਹ 'ਰਾਜਾ' ਹੈ। ਇਹ 'ਹਰੀਜਨ' ਹੈ। ਇਹ ਰੀਫ਼ਿਊਜੀ, ਪਨਾਹਗੀਰ, ਸ਼ਰਣਾਰਥੀ। ਨਹੀਂ ਜੀ। ਇਹ 'ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ' ਹਨ, ਉੱਦਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ।

ਕੁਛ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਨੱਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਛ ਦੋ ਚਾਰ ਉੱਦਮੀ ਸਰੀਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੋ-ਦੋ ਫੁਲਕੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਾਲ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਅਚਾਰ ਦੀ ਫਾੜੀ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਪੇਟ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਨੇ ਆਪ ਰੋਟੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੇ ਦੋ ਮੰਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਕ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਨੋਂਹ ਸੱਸ-ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਤੇ ਜਸਬੀਰ ਪੈ ਗਈਆਂ ਤੇ ਇਕ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਪਸਿੱਤਾ ਕਰਕੇ ਡਾਹ ਲਿਆ। ਭਿੱਖੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੂਜੀ ਰਾਤ ਕੱਟੀ।

"ਹੱਛਾ, ਬੀਬੀ ਰਾਣੀ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਹਸਾਨ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਂਗੇ।" ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਤੁਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਮੈਂ, ਜਲ ਪਾਣੀ ਛਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ।" ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਜਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਸੁਰਸਿੰਘ ਜਾ ਵੜਨਾ ਏਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੂਰ ਏ। ਲੈ ਭਈ, ਭੋਲੇ। ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂ। ਮਾਂ ਪਿਉ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਕਾਕੇ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਦਸਾਂ ਦਾ ਨੋਟ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਲੌ ਖਾਂ, ਮਾਂ ਜੀ ? ਐਡੀ ਖੋਚਲ ? ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਟਕਾਣਾ ਬਣ ਲਵੇ ਕੋਈ, ਫੇਰ ਮੈਂ ਮੰਗ ਕੇ ਲੈ ਲਵਾਂਗੀ।" ਗ੍ਰੰਥੀਆਣੀ ਨੇ ਕਾਕੇ ਦੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਨੋਟ ਫੜ