ਕੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਵੇਖ ਧੀਏ। ਨਾਲੇ ਤੂੰ ਜਸਬੀਰ ਦੀ ਭੈਣ ਬਣਦੀ ਏਂ, 'ਮਾਂ ਜੀ' ਆਹੰਦੀ ਏਂ, ਨਾਲੇ ਸਾਡਾ ਮਾਣ ਤੋੜਦੀ ਏਂ ? ਮੰਨਿਆਂ ਅਸੀਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਆਂ। ਐਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਘਰ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵਰਹਣਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਆਂ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਧੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੰਮੀ, ਪਰ ਐਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਢਿੱਡੋਂ ਜੰਮੀ ਧੀ ਜਾਪਦੀ ਏਂ। ਕੀ ਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸਈ, ਬਸੰਤ ? ਪੁੱਤ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਲਾਂਗੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਜ਼ਰਾ ਕਿਤੇ ਬਹਿਣ ਖਲੋਣ ਦਾ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਉਹੀ ਨੋਟ ਫੇਰ ਕਾਕੇ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਧਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਹੱਛਾ; ਬੈਠੇ ਫਿਰ। ਮੈਂ ਖਾਧੇ ਪੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ। ਨਾਲੇ ਓਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਭਰਾ ਜੀ ਵੀ ਆ ਜਾਣਗੇ।"

ਬਸੰਤ ਨੇ ਨੋਟ ਫੜ ਕੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਜਲ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਹਰ ਲੱਗ ਪਈ।

ਜਲ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤਕ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਉਹ ਮਾਸੀ ਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। "ਆ ਗਏ ਓ ਮਿਲਖਾਂ ਵਾਲਿਓ। ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਲਹੌਰੀਏ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਆਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਾੜੇ ਸਾਕ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਖ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਔਂਦੇ। ਹੁਣ ਭਾਈਆ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਜਾਏਗਾ ? ਵਸਦੇ ਰਸਦਿਆਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਢੀਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਸੂ ਮਾਰੀ। ਸੱਚੀ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਔਖੇ ਆਂ। ਇਕੋ ਧੀ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਜੜ ਕੇ ਬੂਹੇ ਆ ਬੈਠੀ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੁੱਠ ਦਾ ਮਾਲ ਕੋਈ ਟੂੰਬ-ਟੱਲਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹੋਵੋਗੇ। ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਸੱਤੇ ਜੀਅ ਪਾਟੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਈ ਆਏ ਨੇ। ਹੱਛਾ ਸਾਥੋਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਝੱਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਆ ਜਾਇਉ ਜੇ।"

"ਸੁਣਾ ਕੀ ਹਾਲ ਏ ਤੇਰੇ ਮਾਸੀ ਮਾਸੜ ਦਾ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਉਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਠੀਕ ਨੇ ਸਭ।" ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਕਿਉਂ ਕੀ ਗੱਲ ਏ ? ਬੋਲਦੇ ਸੀ ਕੁਛ ?"

"ਬਥੇਰਾ ਬੋਲਦੇ ਸੀ। ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਕੀ ਸੀ।"

"ਤਾਂ ਵੀ ? ਕੀ ਆਖਿਆ ਨੇ ?"

"ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਏ ?"

ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ