ਆਦਮੀ ਮਿਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਕਿਆ। ਇਉਂ ਭਾਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

"ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ! ਕਿੱਥੇ ਨੇ ਘਰ ?"

"ਸਰਦਾਰ ਜੀ। ਕਿਥੇ ਦੱਸੀਏ ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਹ ਸੜਕਾਂ ਈ ਸਾਡੇ ਘਰ ਟਿਕਾਣੇ ਨੇ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਦਾਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਤਾਂ ਵੀ। ਖਲੋਵੋ ਨਾ ਜ਼ਰਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਸਗੋਂ ਬਰਕੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ? ਤੇ ਨਾਂ ਸ: ਧਰਮ ਸਿੰਘ।"

"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਰਕੀ ਤੋਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਈ ਆਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖਲੋ ਕੇ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ।

"ਤੁਸਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਆਣਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਐਥੋਂ ਸ਼ਹਾਬਪੁਰੇ ਤੋਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਚਾਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਘੋੜੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਾਂ। ਦੋ ਆਦਮੀ ਸੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਸ਼ੂ ਸਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ। ਰਾਤ ਅਸਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਤੁਸਾਂ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਦਮੀ ਕਿਵੇਂ ਭੁਲਾ ਸਕਦਾ ਏ। ਚਲੋ ਹੁਣ ਘਰ ਚਲੀਏ। ਏਥੇ ਖਲੋਤੇ ਆਪਾਂ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।"

"ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਤੁਹਾਡੀ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅੱਪੜ ਈ ਖਲੇ ਆਂ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਨਾਂਹ ਰਸਮੀ ਸੀ।

"ਸੰਗ-ਸੰਗਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰੱਖੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਗਾਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਅਹੁ ਕਾਕਾ ਏ ਆਪਣਾ ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਜ ਮਾਰ ਲਵੋ।"

"ਭਰਾ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ ਮਾਰੇ ਆਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਔਖਿਆਂ ਕਰੀਏ।" ਦਿਲੋਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਉੱਪਰੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਔਖਿਆਂ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ ਭੈਣ ਜੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ ਏ। ਵੇਖੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਏ, ਉਹਦਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਓ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਿੰਨੇ ਜੋਗੇ ਆਂ ਕੁਛ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਹੱਥ ਵਟਾ ਈ ਸਕਦੇ ਆ ਨਾ। ਕਾਕੇ ਨੂੰ ਵਾਜ ਮਾਰੋ, ਆ ਜੋ ਕਾਕਾ ਜੀ। ਹਾਂ ਨਾਲੇ ਏਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੋਗੀ ਏ ਤੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਖ਼ਾਲੀ ਪਏ ਨੇ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਲਾਹੀ ਆਪਾਂ ਘਰ ਬਹਿ ਕੇ ਕਰਾਂਗੇ। ਆਉ ਚਲੀਏ। ਚੌਂਹ ਪੰਜਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਕੁਛ ਵੇਖ ਸੁਣ ਰਹੇ ਆਂ, ਕਲੇਜਾ ਪਾਟਦਾ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਓਧਰੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਔਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡਾ ਲਹੂ ਮਾਸ ਓ। ਬਥੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਏ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਖਲਜਗਣ ਸੀ ਓਥੇ, ਅਸੀਂ ਭਲਾ ਵੇਖ