ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ? ਤੇ ਹੁਣ ਤੁਸਾਂ ਚਾਰੇ ਜੀਅ ਸੱਖਣੇ ਹੱਥੀਂ। ਰੰਗ ਨੇ ਮਾਲਕ ਦੇ। ਆਓ ਚੱਲੀਏ।"

ਚਾਰੇ ਜਣੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ।

੧੫.

ਉਹ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੱਟੀ। ਪਹਿਰ ਡੇਢ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਤਕ ਦੋਵੇਂ ਪਰਵਾਰ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਏਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਓਥੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕਰਾ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਵੇ। ਉਹਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦੁਆਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ ਨਾ। ਏਥੇ ਆਖਰ ਕਿਸੇ ਆ ਕੇ ਬਹਿਣਾ ਈ ਏਂ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਜ਼ਮੀਨ ਏਂ। ਮਾੜੇ-ਮੋਟੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਨੇ। ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਨ ਤਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਹਲਚਲੇ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਪੰਚੈਤ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਬਾਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਝੋਨੇ ਤੇ ਕਮਾਦ ਅਸਾਂ ਉਜੜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਂ ਪੰਚੇਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਆਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਖਰੈਤ ਨੰਬਰਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋਈ। ਆਪ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲਵੋ। ਏਥੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਬਥੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਆਂ। ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕਰਾ ਦੇਣੀ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਮਕਾਨ ਲੈ ਦੇਣਾ ਮੇਰੇ ਜੁੰਮੇ ਰਿਹਾ।”

"ਭਰਾ ਜੀ! ਤੁਸਾਂ ਈ ਕਰਨਾ ਏ ਨਾ ਸਭ ਕੁਛ। ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਪੱਲੇ ਕੀ ਆ। ਤੇ ਅਸੀਂ ਹੈਗੇ ਵੀ ਕਾਹਦੇ ਜੋਗੇ ਆਂ। ਐਸ ਵੇਲੇ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਕੱਖ ਕੰਮ ਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸਤਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

"ਭੈਣ ਜੀ, ਸਾਡੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੈਹਬ ਓ। ਜਿੰਨੇ ਜੋਗੇ ਹੋਗੇ ਆਂ; ਅਸੀਂ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਮੋੜਾਂਗੇ। ਅਸਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਰ ਵਸਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਣਾ ਔਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰਾਜ-ਰੌਲਾ ਜੁ ਹੋਇਆ। ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਫੇਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਲਾ ਕੀਹਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਪਾਟਦਾ।"

"ਜੀ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਛੜ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।" ਕੋਲੋਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਨੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ।

"ਫੇਰ ਐਸ ਬੀਬੀ ਵਿਚਾਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਖਾਂ!" ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, "ਭਰਾ ਓਥੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਰਜਾਈ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਮਰੀ। ਭਤੀਜਾ ਖਡੌਣਾ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਗਨਾਂ ਦਾ ਚਾ ਈ ਨਾ