ਲੱਥਾ। ਰਸਮ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।"

"ਇਹ ਦਿਨ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਔਣਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਤੇ ਉਹ, ਅਖੇ :-ਕਰਮਾਂ ਦਿਆ ਬਲੀਆ, ਰਿੱਧੀ ਖੀਰ ਤੇ ਹੋ ਗਿਆ ਦਲੀਆ। ਵਿਚਾਰੀ ਦੀ ਆਹ ਉਮਰ ਤੇ ਆਹ ਗ਼ਮ।" ਜਸਬੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਰਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਹੰਦੇ ਆਂ, ਵਿਚਾਰੀ ਦਾ ਸੁਹਾਗ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।"

"ਸਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਏ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਐਨਾ ਸੋਚ ਰਹੇ ਓ। ਹੋਰ ਸਾਡਾ ਐਧਰ ਹੈ ਵੀ ਕੌਣ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੰਨਵਾਦ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ।

"ਲੋ ਖਾਂ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਾਹਦੀ ? ਜੇ ਕੁਛ ਮੁਸਲਮਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਨੇ, ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਉਧਰੋਂ ਔਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਏ ਤੇ ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਆ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਈ ਏਂ। ਮੈਂ ਏਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾਂ ਪਈ ਐਵੇਂ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲਦੇ ਫਿਰੋਗੇ ਤੇ ਏਥੇ ਸਭ ਕੁਛ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵੱਸ ਏ।"

"ਤੋਵਾ ਮੇਰੀ! ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਾਲ ਏ ? ਫੇਰ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ? ਨਿੱਤ ਖਬਰਾਂ ਸੁਣਦੇ ਆਂ ਕਿ! ਅਸਾਂ ਨਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇਣਾ।" ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਈ ਆਸਰਾ ਏ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਚਾਚੇ ਦੀ ਧੀ ਭੈਣ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੀਹਦੇ ਘਰੋਂ ਉਹਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਇਆ ਸੀ।

"ਹੱਛਾ, ਹੁਣ ਸਗੋਂ ਫਿਰ। ਤੁਸੀਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਆਏ ਓ। ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਕੁਛ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।"

ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਿਆਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਬੜੀ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਇਹ ਆ। ਅੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ।"

"ਲੰਬਰਦਾਰਾ! ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੈਥੋਂ ਵੱਖਰੀ ਏ ਕੋਈ ? ਨਾਲੇ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਭਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੱਦਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਏ।" ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਣੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ।

"ਨਾਲੇ ਭਈ! ਅਸਾਂ ਕਿਹੜਾ ਘਰੋਂ ਦੇਣਾ ਏਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੋ, ਜਿੰਨਾ ਮੰਗਦੇ ਨੇ।" ਕੋਲੋਂ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।