"ਆਓ ਫਿਰ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਇਹਦਾ ਬੂਹਾ ਖੁਹਲ ਲੈਂਦੇ ਆਂ। ਚਾਬੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗਰੰਥੀ ਕੋਲ ਏ।”

ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਮਕਾਨ ਦੀ ਚਾਬੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੰਦਰਾਂ ਮਣ ਪੱਕੇ ਦਾਣੇ, ਪੰਜ ਮੰਜੇ, ਪੰਜ ਬਿਸਤਰੇ, ਕੁਛ ਤੇੜ ਸਿਰ ਪੌਣ ਵਾਲੇ ਲੀੜੇ, ਖੇਸ ਚਾਦਰਾਂ ਤੇ ਲੋੜ ਜੋਗੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

"ਲਉ, ਇਹ ਕੁਛ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲੋ। ਭਲਕੇ ਆਪਾਂ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਓਥੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕਰਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਮਾੜੇ ਮੋਟੇ ਲੈ ਦਿਆਂਗੇ। ਤਸੀਲੇ ਬਥੇਰੇ ਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ।" ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦੁਆਇਆ।

"ਮੁਖਾਂ : ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਜਿੰਨੇ ਜੋਗੇ ਨੇ, ਕੋਈ ਮੱਦਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।" ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਿਆਂ ਵਰਗਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮਿਲਣਸਾਰ ਬੰਦਾ ਸੀ।

ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਕਾਈ, ਆਟਾ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਸੇਰ ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਆਈ ਤੇ ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ ਘਿਓ ਆਦਿ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਹੱਟੀਓ ਮੰਗਾ ਲਿਆ। ਖੰਡ ਘਿਓ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਨੇਂਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੇਂਦਿਆਂ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਲੈ ਪੁੱਤ। ਤੂੰ ਸਮਝ ਕਿ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਆਈ ਏਂ।"

ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੱਜੇ ਦਿਨ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਉਥੇ ਸੁਹਾਗ ਰਾਤ ਮਨਾਈ।

ਅਗਲੇਰੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੀਂਹ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਉਣ ਲੈ ਗਈ। ਆਪਣੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਭੰਨਵਾ ਕੇ ਉਹਨੇ ਨੋਂਹ ਵਾਸਤੇ ਕਾਂਟੇ ਬਣਵਾਏ ਤੇ ਨਾਲੇ ਦੋ ਸੂਟ। ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਤਕੀਆਂ, ਦੋ ਛਾਪਾਂ ਤੇ ਦੋ ਚੂੜੀਆਂ ਵੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਨੋਂਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਏਹਾ ਕੁਛ ਸੀ, ਜੋ ਜਸਬੀਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਹੁਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ।

੧੬.

"ਬਾਪੂ। ਰੋਜ਼ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਟਰੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਪਾਕਸਤਾਨ 'ਚ ਰਹਿ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਜਾ ਆਵਾਂ ? ਭਲਾ ਜੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ਲੱਭ